در خطبه 176 نهج البلاغه، امام علی (ع) از قول پیامبر (ص)، به این مسیر پر فراز و نشیب اشاره کرده و راهکار رسیدن به نقطه پایان مسیر بهشت را تبیین می نمایند.

بهشت در ناراحتی ها و جهنم در شهوات

خطبه 176 نهج البلاغه، از خطبه های مشروحی است که از مسائل مهمّی پرده بر می دارد و توصیه هایی می کند که امروز نیز تمام محتوای آن زنده و برای ما سازنده است. امیر مومنان علی (ع) در خطبه ١٧٦ پس از تأکید به اطاعت از خداوند و قبول اندرزهای او که آنچه را دوست داشته برای شما شرح داده و آنچه را منفور می دانسته را نیز بیان کرده، می فرماید:

«پیامبر (ص) همواره می فرمود: إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ؛[1] بهشت در فراز و نشیب ناراحتی ها پیچیده شده و دوزخ در لابلای شهوت ها و هوس ها پیچیده است.

مراحل سه گانه مسیر قرب الی الله

امام علی (ع) مردم جهان را مخاطب ساخته، می فرماید: «انْتَفِعُوا بِبَیَانِ اللهِ، وَاتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللهِ، وَاقْبَلُوا نَصِیحَةَ اللهِ»؛[2] از آن چه خداوند بیان فرموده، بهره گیرید و از مواعظ و اندرزهای او پند پذیرید و نصایح او را (با جان و دل) قبول کنید.

ممکن است بگوییم که هر سه جمله، یک حقیقت را با عبارات مختلف بیان می کند، ولی این احتمال نیز وجود دارد که هر یک از این جمله های سه گانه به مطلب تازه ای اشاره می کند.

در مرحله نخست، مردم را به بهره گیری از بیانات الهی دستور می دهد که اشاره به اوامر و نواهی است و در مرحله دوّم از مواعظ الهی، یعنی تشویق و ترغیب ها و بشارت و انذارهایی که انگیزه اطاعت و ترک عصیان است، سخن می گوید. بخش سوّم، مرحله خیرخواهی است که مصالح و برکات اطاعت و ترک معصیت را که عاید مطیعان می گردد، بیان می کند.

به این ترتیب، مراحل سه گانه ای برای پیمودن مسیر قرب الی الله بیان شده است. جالب توجّه این که در هر سه جمله، واژه الله تکرار شده، در حالی که ممکن بود در دو جمله از ضمیر استفاده شود و این برای بیان اهمّیّت مواعظ و نصایح الهی است که مردم با شنیدن نام مبارک پروردگار، به مواعظ و نصایح او اهمّیّت بیشتری می دهند.

در ادامه، امام علی (ع) به دلیل و برهانی متوسّل می شود و می فرماید: «فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْکُمْ بِالْجَلِیَّةِ وَ [أَخَذَ] اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ، وَ بَیَّنَ لَکُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ مِنْهَا، لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ»؛[3] «چه این که خداوند با دلیل های روشن، راه عذر را به روی شما بسته و حجّت را تمام کرده است. اعمالی را که دوست دارد و آن چه را از آن ناخوش دارد، برای شما تبیین نموده است، تا از آن ها تبعیّت کنید و از این ها دوری گزینید».

امام علی (ع) به این نکته اشاره می کند که سستی و کوتاهی در پذیرش مواعظ الهی و انجام دادن واجبات و ترک محرّمات با هیچ بهانه ای مقبول نیست؛ چرا که خداوند نسبت به همه اتمام حجّت کرده و مسیر قبح عقاب را با بیان روشن خود بسته است.

سرّ پاداش مطیعان و رمز کیفر عاصیان

در اینجا حضرت علی (ع) به پاسخ اشکالات مقدّری می پردازد و می فرماید: «اگر مشاهده می کنید که اطاعت امر و نهی خدا مشکلاتی دارد، جای تعجب نیست، زیرا رسول خدا (ص) می فرمود: «بهشت در میان ناراحتی ها و دوزخ در میان شهوات پیچیده شده».

در ادامه این سخن، برای تأکید و توضیح بیش تر کلام رسول خدا (ص) می فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلَّا یَأْتِی فِی کُرْهٍ، وَ مَا مِنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلَّا یَأْتِی فِی شَهْوَةٍ، فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَی نَفْسِهِ، فَإِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَیْءٍ مَنْزِعاً، وَ إِنَّهَا لَا تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَی مَعْصِیَةٍ فِی هَوًی»؛[4]

«بدانید هیچ طاعتی نیست، جز این که انسان آن را با ناراحتی انجام می دهد و هیچ معصیتی نیست، جز این که با شهوت (و علاقه) مرتکب آن می شود. رحمت خدا بر کسی که خود را از شهوات جدا سازد و هوای نفس را مهار کند، چرا که جلوگیری از نفس سرکش، از مشکل ترین کارهاست و این نفس، همواره به گناه و هواپرستی میل دارد».

این یک واقعیت است که انسان در مسیر اطاعت فرمان خدا، اعم از عبادات و غیر آن و نیز برای کسب فضایل اخلاقی و دفع رذایل، باید مسیرهای پر پیچ و خمی را طی کند و از فراز و نشیب ها و گردنه های صعب العبور بگذرد و هر لحظه مراقب خطرهایی که از چپ و راست او را تهدید می کند باشد تا به سر منزل مقصود برسد. ولی در مسیر گناه، نفس سرکش گویی در جاده صاف و بدون مانع و خالی از پیچ و خم با سراشیبی مطلوب حرکت می کند. همین است سرّ پاداش مطیعان و رمز کیفر عاصیان.

در حدیث جالب و پرمعنایی از پیغمبر اکرم (ص) می خوانیم:

«هنگامی که خداوند، بهشت را آفرید به جبرئیل دستور داد، برو و به آن نگاهی بیفکن! جبرییل رفت و نظری بر آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! به عزت و جلالت! هر کس اوصاف آن را بشنود، حتماً به سوی آن می آید و در آن وارد می شود.

سپس خداوند آن را در لابه لای ناراحتی ها قرار داد و باز به جبرئیل دستور داد: برو به آن نگاه دیگری بیفکن!

جبرئیل رفت و نظری به آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! من از این می ترسم که با این وصف، کسی به سراغ بهشت نرود و هنگامی که دوزخ را آفرید به جبرئیل فرمود: برو و نگاهی به آن بیفکن. جبرییل رفت و نگاهی به آن افکند و عرضه داشت: به عزّت و جلالت قسم هر کس اوصاف دوزخ را بشنود داخل آن نخواهد شد.

سپس خداوند آن را در لابه لای شهوات قرار داد و به جبرئیل فرمود: برو نگاه دیگری بر آن بیفکن، جبرئیل نگاهی کرد و عرضه داشت: به عزت و جلالت سوگند! من از این می ترسم که همه وارد دوزخ شوند».[5]

آن ها که به طاعات عشق می ورزند

آن چه در عبارت «بدانید هیچ طاعتی نیست، جز این که انسان آن را با ناراحتی انجام می دهد و هیچ معصیتی نیست، جز این که با شهوت (و علاقه) مرتکب آن می شود»، خطبه 176 نقل شد، یک حکم غالبی است نه دایمی؛ به تعبیر دیگر اکثر طاعات، با مشکلاتی توأم است و غالب معاصی هوس انگیز و همراه با لذّات است.

این نکته نیز شایان دقت است که این حکم غالبی در مورد توده های مردم است، وگرنه اولیاء الله و پویندگان مسیر حق به جایی می رسند که از هر طاعتی لذت می برند و به آن عشق می ورزند و از هر گناهی نفرت دارند و ناراحت می شوند. همان گونه که در روایتی از رسول خدا (ص) می خوانیم: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبادَةَ فَعَانَقَها»؛[6] «برترین مردم کسی است که عاشق عبادت باشد و آن را در آغوش گیرد».

از آن جا که مخاطبان امام علی (ع) توده های مردمند، نه فقط خاصان و مقربان درگاه خدا، تعبیر یاد شده به صورتی که ملاحظه گردید ذکر شده است.

صدر خطبه نیز شاهد و گواه این مطلب است. در آیات قرآن مجید نیز درباره نماز و روزه آمده است: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ»؛[7] «این کار (استعانت به نماز و روزه) کار مشکلی است، جز برای خاشعان».

در تفسیر امر به معروف و نهی از منکر گفته می شود، معروف به معنای شناخته شده است، زیرا نیکی ها با روح انسان آشناست و منکر به معنای ناشناخته است، چرا که روح انسان با بدی ها نا آشناست. آیا این تفسیر مشهور با آن چه در عبارت یاد شده نقل شده منافات ندارد؟

با کمی دقت روشن می شود، منافاتی در میان نیست، زیرا شناخته بودن نیکی ها و ناشناخته بودن بدی ها از نظر درک کلی، با جاذبه های گناه و دافعه های اطاعت منافاتی ندارد. مثلا همه ما از علم، لذت می بریم و از جهل متنفریم، ولی تحصیل علم مشکلات زیادی دارد که گاه افرادی از آن چشم می پوشند و در تنبلی آسایشی است که گاه افرادی به سوی آن جذب می شوند.

سند خطبه 176 نهج البلاغه

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه اش و همچنین ابن میثم در شرح خود می نویسند که این خطبه از نخستین خطبه هایی است که بعد از بیعت با حضرت علی (ع) و بعد از قتل عثمان ایراد فرمود. این نشان می دهد که این دو شارح نهج البلاغه، آن را در منبعی غیر از نهج البلاغه یافته اند؛ زیرا مرحوم سیّد رضی اشاره به آن چه آن ها گفته اند، ندارد.

زمخشری نیز در کتاب ربیع الابرار بخشی از این خطبه را با تفاوت های متعدّدی نقل کرده است و بخش دیگری از این خطبه در چهار کتاب که قبل از نهج البلاغه تألیف یافته، بیان شده است: کتاب کافی؛ محاسن برقی؛ امالی صدوق و تفسیر عیاشی.[8]

مبارزه با هوس های نفسانی و سرکوبی آن

آخرین قله تکامل انسان، رضوان خدا و بهشت جاودان است و وقتی بشر به این قله می رسد که با انجام وظایف دینی، پیچ و خم های سختی ها را که در این مسیر سر راهش می آید، تحمل کند و به پیش رود و تلخی ها را بچشد و ناراحتی ها را در مسیر خدا برخود هموار کند و با صبر انقلابی، مسئولیت خود را هر چند سنگین باشد انجام دهد.

به عکس مسیر دوزخ، مملو از هوس ها و خواسته های نفسانی و لذت ها است، اما لذت ها و کیف های زودگذر که آخرش دوزخ است.

امام علی (ع) می فرماید: «شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ»؛[9] «امواج کوه پیکر فتنه ها را با کشتی های نجات بشکافید و به پیش روید».

امیر مومنان علی (ع) می فرماید: «بندگان خدا بدانید که شخص با ایمان صبح و شام به نفس خود بد گمان است و از خود عیب می گیرد و خواهان تکامل خود است». همچنین می فرماید: «اطاعت خدا رنج دارد ولی گناه خدا سازگار با هوس های انسان است، رحمت خدا بر کسی که نفس سرکش را سرکوب کند که دشوارترین کار است».[10]

به هر حال اگر ما طالب سعادت هستیم، باید با هوس های نفسانی، هر چند سخت باشد، مبارزه کنیم و اگر خواهان بدبختی و دوزخ هستیم، راهش آسان است. ولی شخصی که به خدا ایمان دارد و عقل و آگاهی بر او حاکم است، مسیر اول را بر می گزیند تا به سعادت ابدی برسد، بقول شاعر محمود خوارزمی:

بهشت و دوزخت با تو است در پوست / چرا بیرون از آن می جویی ای دوست

هدف امام علی (ع)، توجه دادن انسان ها به مبارزه با هوس های نفسانی و سرکوبی آن است. هر چند دشوار باشد و انسان را دستخوش تلخی های رنج آور سازد و به عکس، توجه دادن آن ها به این که از فرصت ها و نوبتی که در این دنیا دارند، استفاده کنند و سعادت ابدی و رضوان خدا و بهشت را به خاطر هوس های چند روزه از دست ندهند؛

سختی ها و تلخی ها را در مسیر خدا با کمال میل تحمل کنند و بدانند که پیمودن مسیر سعادت سخت است و پیمودن مسیر بدبختی، آسان و مناسب هوس های انسان می باشد تا در این میدان چه کسی گوی سبقت را برباید؟!

نتیجه گیری

خداوند ما را برای بهشتی بودن خلق کرد و پیامبران و امامان (ع) را فرستاد تا ما را در مسیر بهشت هدایت کنند. اما مبارزه با هوای نفسانی و لذت های زود گذر دنیا برای جز خاشعان کار آسانی نیست. اینجاست که صبر راهبردی به کمک ما می آید و با توسل به آن می توان مسیر سخت سعادت را بر مسیر آسان شقاوت برگزید و به نقطه پایان رضوان الهی رسید.

پی نوشت ها 

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[3] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[5] . ابو داود، سنن أبی داود، ج2، ص422 (حدیث 4744)؛ مجلسی، بحارالانوار، ج68، ص72.

[6] . کلینی، الکافی، ج2، ص83.

[7] . بقره، 45.

[8] . حسینی، مصادر نهج البلاغه، ج2، ص430.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 5.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.