ارتش اعلام کرد که در پاسخ به تهاجم علیه انبارهای نفت ایران، با پهپادهای انهدامی، نفت و گاز و مخازن سوخت رژیم صهیونیستی در حیفا را مورد هجوم قرار دادند.

متن اطلاعیه شماره ۲۰ ارتش جمهوری اسلامی ایران به این شرح است: بسم الله الرحمن الرحیم إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرکُم وَیُثَبِّت أَقدامَکُم دلیرمردان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به تهاجم علیه انبارهای نفت ایران، با پهپادهای انهدامی، نفت و گاز و مخازن سوخت رژیم صهیونیستی در حیفا را مورد هجوم قرار دادند. نبرد با جنایتکاران آمریکا و رژیم کودک‌کش صهیونیستی تا پیروزی نهایی جبهه حق علیه باطل ادامه دارد.

حزب‌الله لبنان، انتخاب آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای به عنوان سومین رهبر انقلاب اسلامی را به رهبری و ملت ایران تبریک گفت.

حزب‌الله همچنین از تلاش‌ها و مسئولیت تاریخی و شرعی مجلس خبرگان رهبری قدردانی کرد که با وجود شرایط دشوار و حمله جنایتکارانه آمریکا و اسرائیل به ایران و نیز تلاش برای هدف قرار دادن مجلس خبرگان به منظور جلوگیری از انتخاب رهبر جدید، به سرعت رهبر تازه‌ای برای انقلاب و ولیّ امت انتخاب کرد.

در این بیانیه آمده است که این انتخاب سریع و حکیمانه پیامی قاطع به دشمنان ایران و امت اسلامی می‌فرستد که ایران با رهبری و ملت خود از تهدیدها نمی‌ترسد و تلاش‌ها برای ضربه زدن به انقلاب در برابر فداکاری مجاهدان، خون شهدا و استواری رهبری شکست خواهد خورد و قدرت آمریکا و اسرائیل قادر به شکستن اراده مردم ایران نخواهد بود. همچنین تأکید شده که انقلاب اسلامی با قدرت در مسیر ولایت تا دستیابی به عزت و پیروزی ادامه خواهد داد.

حزب‌الله در پایان تبریک و تهنیت خود را تکرار کرده و بر تجدید عهد و وفاداری به این مسیر تأکید می‌کند و از خدا می‌خواهد آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای را در ادامه راهی که امام خمینی(ره) پایه‌گذاری کرد موفق بدارد، او را از توطئه دشمنان حفظ کند و جمهوری اسلامی ایران و مردم آن را از این تجاوز پیروز و نیرومندتر بیرون آورد.

مقاله منتشرشده توسط خبرگزاری رویترز به بررسی خطرات سیاسی، نظامی و اقتصادی فزاینده‌ای پرداخته است که یک هفته پس از آغاز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، پیش روی «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا قرار گرفته است. این مقاله اشاره کرده است که این جنگ غرب آسیا را در وضعیت آشوب و بی‌ثباتی قرار داده و این پرسش را مطرح کرده است که آیا ایالات متحده خواهد توانست اقدامات نظامی خود را به یک پیروزی ژئوپلیتیکی روشن تبدیل کند یا نه.

بر اساس این گزارش، حتی پس از شهادت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی و وارد شدن ضرباتی به نیروهای ایرانی، این بحران به سرعت به یک رویارویی گسترده منطقه‌ای تبدیل شده است. رویترز می‌گوید این روند می‌تواند به درگیری نظامی طولانی‌مدت آمریکا منجر شود که پیامدهای آن ممکن است فراتر از کنترل دولت ترامپ باشد.

در این مقاله آمده است که چنین جنگی می‌تواند تغییر قابل توجهی در رویکرد نظامی پیشین ترامپ محسوب شود. به نوشته گزارش، ترامپ تا امروز معمولاً عملیات‌های سریع و محدود را ترجیح می‌داد. رویترز در این زمینه به عملیات برق‌آسای سوم ژانویه در ونزوئلا و همچنین یک حمله واحد به تأسیسات هسته‌ای ایران در جنگ ۱۲ روزه اشاره کرده است.

در این گزارش از «لورا بلومنفلد» از «مدرسه مطالعات بین‌المللی پیشرفته جانز هاپکینز» در واشنگتن نقل شده است که جنگ با ایران می‌تواند به یک کارزار نظامی پیچیده و طولانی تبدیل شود. به گفته بلومنفلد، این جنگ ممکن است اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار دهد، ثبات منطقه‌ای را تضعیف کند و حتی بر موقعیت سیاسی حزب جمهوری‌خواه ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا تأثیر بگذارد.

این مقاله همچنین اشاره کرده است که ترامپ هنگام ورود به قدرت وعده داده بود آمریکا را از آنچه «مداخلات نظامی احمقانه» خوانده بود دور نگه دارد. با این حال، بسیاری از کارشناسانی که در گزارش به آن‌ها استناد شده است اکنون جنگ جاری را یک جنگ خودخواسته و بی‌دلیل می‌دانند؛ جنگی که به گفته آن‌ها در پاسخ به هیچ تهدید قریب‌الوقوعی از سوی ایران علیه آمریکا آغاز نشده است، هرچند ترامپ و دستیارانش چنین ادعاهایی را مطرح کرده‌اند.

به گفته تحلیلگران، ترامپ در تبیین اهداف عملیات نظامی خود در ایران با مشکل مواجه بوده است. رویترز گزارش می‌دهد دولت آمریکا توضیحات متفاوتی درباره هدف این جنگ ارائه داده و تعریف‌های متغیری از آنچه می‌تواند به‌عنوان «پیروزی» تلقی شود مطرح کرده است.

در مقابل، «آنا کلی» سخنگوی کاخ سفید این انتقادات را رد کرده و گفته است اهداف ترامپ شامل نابودی موشک‌های بالستیک ایران و ظرفیت تولید آن‌ها، نابود کردن نیروی دریایی ایران، پایان دادن به توانایی ایران برای حمایت از نیروهای هم‌پیمان خود و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است.

رویترز همچنین استدلال می‌کند که اگر جنگ برای مدت طولانی ادامه یابد، پیامدهای سیاسی آن برای ترامپ می‌تواند افزایش یابد. افزایش تلفات نیروهای آمریکایی یا پیامدهای اقتصادی ناشی از اختلال در جریان نفت خلیج فارس ممکن است حمایت عمومی از جنگ را کاهش داده و برای حزب جمهوری‌خواه مشکلات سیاسی ایجاد کند.

رسانه انگلیسی در ادامه واکنش‌های داخلی در آمریکا را بررسی کرده و گزارش می‌دهد که اعضای جنبش حامیان ترامپ موسوم به «ماگا» تا این لحظه عمدتاً از کارزار نظامی علیه ایران حمایت کرده‌اند، هرچند برخی از طرفداران او که مخالف مداخلات نظامی هستند انتقادهایی مطرح کرده‌اند. با این حال تحلیلگران هشدار داده‌اند که هرگونه کاهش در این حمایت می‌تواند کنترل جمهوری‌خواهان بر کنگره در انتخابات میان‌دوره‌ای را به خطر بیندازد.

در این گزارش از «برایان دارلینگ» که به عنوان یک استراتژیست جمهوری‌خواه معرفی شده نقل شده است که بسیاری از آمریکایی‌ها تمایلی به تکرار تجربه جنگ‌های عراق و افغانستان ندارند. به گفته او، پایگاه طرفداران جنبش ماگا به ۲ گروه تقسیم شده‌اند: کسانی که به وعده ترامپ برای اجتناب از جنگ‌های جدید تکیه کرده بودند و کسانی که به قضاوت او در این جنگ اعتماد دارند.

مقاله همچنین پیامدهای منطقه‌ای جنگ را بررسی کرده است. بر اساس گزارش رویترز، ایران حملات تلافی‌جویانه‌ای علیه رژیم صهیونیستی و دیگر همسایگان انجام داده است؛ اقدامی که به گفته این گزارش با هدف افزایش هزینه‌های جنگ برای آمریکا، رژیم اشغالگر و متحدان آن‌ها صورت گرفته است.

این گزارش همچنین می‌گوید حزب‌الله لبنان بار دیگر درگیری با رژیم صهیونیستی را از سر گرفته‌است؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد ایران همچنان توانایی فعال کردن گروه‌های هم‌پیمان خود را دارد.

رویترز همچنین خطرات اقتصادی ناشی از جنگ را بررسی کرده است. یکی از نگرانی‌های فوری که در مقاله مطرح شده تهدید ایران برای تنگه هرمز است؛ گذرگاه باریکی که حدود یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند. رویترز می‌نویسد تردد نفتکش‌ها متوقف شده و اگر این وضعیت ادامه یابد می‌تواند پیامدهای اقتصادی جدی به همراه داشته باشد.

در این مقاله از «جاش لیپسکی» از اندیشکده «شورای آتلانتیک» در واشنگتن نقل شده است که به نظر می‌رسد پیامدهای اقتصادی این جنگ از سوی دولت آمریکا به‌طور کامل پیش‌بینی نشده بود. همچنین از یک مقام پیشین نظامی آمریکا نقل شده است که برخی اعضای تیم ترامپ پیش از آغاز حمله به ایران به اندازه کافی با کارشناسان بازار نفت مشورت نکرده بودند.

این گزارش همچنین اشاره می‌کند که ترامپ با وجود هشدار برخی مشاوران ارشد درباره دشوار بودن مهار تشدید تنش‌ها، تصمیم گرفت حملات را ادامه دهد. به نوشته رویترز، برخی متحدان سنتی آمریکا نیز از این تصمیم غافلگیر شدند.

مجلس خبرگان رهبری، با اکثریت قاطع آرا، آیت‌الله حاج سیدمجتبی خامنه‌ای را به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران معرفی کرد.

متن کامل بیانیه مجلس خبرگان رهبری

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ملت شریف و آزاده ایران اسلامی سلام و درود خداوند بر شما باد. مجلس خبرگان رهبری، ضمن عرض تسلیت شهادت قائد عظیم‌الشأن حضرت آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای (قدّس اللّه نفسه الزّکیّه) سایر شهدای گرانقدر به‌ویژه فرماندهان والامقام و جان‌برکف نیروهای مسلح و دانش‌آموزان مدرسه شجره طیّبه شهرستان میناب و محکوم نمودن تجاوز وحشیانه آمریکای جنایتکار و رژیم خبیث صهیونیستی به استحضار می‌رساند این مجلس بلافاصله پس از انتشار خبر شهادت و عروج ملکوتی رهبر فرزانه و حکیم انقلاب اسلامی علی‌رغم شرایط حاد جنگی و تهدیدات مستقیم دشمنان علیه این نهاد مردمی و بمباران دفاتر دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری که به شهادت چند تن از کارکنان و تیم حراست این مجموعه منجر شد، لحظه‌ای در فرآیند انتخاب و معرفی رهبری نظام اسلامی درنگ ننموده و حسب وظایف مندرج در قانون اساسی و آیین‌نامه داخلی مجلس خبرگان، تدابیر و تمهیدات لازم جهت برگزاری اجلاس فوق‌العاده و معرفی رهبر جدید را در دستور کار خود قرار داد و لذا برنامه‌ریزی‌های مناسب و هماهنگی‌های لازم جهت اجتماع نمایندگان محترم این مجلس که در اقصی نقاط کشور حضور دارند انجام گرفت تا علی‌رغم پیش‌بینی‌های هوشمندانه در اصل 111 قانون اساسی برای تشکیل شورای موقت، کشور دچار خلأ رهبری نگردد.

مجلس خبرگان رهبری با ارج نهادن به جایگاه والای ولایت فقیه در عصر غیبت حضرت ولی‌عصر (عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف) و اهمیت مسئله رهبری در نظام جمهوری اسلامی، 47 سال حکمرانی حکیمانه و مبتنی بر اصل عزت، استقلال و اقتدارِ امامین انقلاب را پاس می‌دارد و ضمن گرامیداشت یاد آن رهبران الهی و مردمی اعلام می‌دارد این مجلس پس از بررسی‌های دقیق و گسترده و استفاده از ظرفیت اصل 108 قانون اساسی، مطابق وظیفه شرعی و اعتقاد به حضور در محضر خداوند متعال، در اجلاسیه فوق‌العاده امروز آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای (حفظه اللّه) را بر اساس رأی قاطع نمایندگان محترم مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان سومین رهبر نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، تعیین و معرفی می‌نماید.
در پایان با قدردانی از اعضای شورای موقتِ اصل 111 قانون اساسی، همه ملت شریف ایران به‌ویژه نخبگان و فرهیختگان حوزه و دانشگاه را به بیعت با رهبری و حفظ انسجام، حول محور ولایت، دعوت می‌کند و استمرار لطف و عنایت حضرت باری‌تعالی بر این کشور و مردم بزرگ را از محضر ربوبی‌اش مسئلت می‌نماید.

والسلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته
مجلس خبرگان رهبری
1404/12/17

دعای روز سوم ماه رمضان به شرح زیر است:

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهمّ ارْزُقنی فیهِ الذّهْنَ و التّنَبیهَ

و باعِدْنی فیهِ من السّفاهة و التّمْویهِ

و اجْعَل لی نصیباً مِنْ کلّ خَیْرٍ تُنَزّلُ فیهِ بِجودِکَ یا أجْوَدَ الأجْوَدینَ.

خدایا روزی کن مرا در آن روز هوش و خودآگاهی را و دور بدار در آن روز از نادانی و گمراهی و قرار بده مرا بهره و فایده از هر چیزی که فرود آوردی در آن به بخشش خودت، ای بخشنده‌ترین بخشندگان.

آیت الله احمد مجتهدی تهرانی (ره) در شرح دعای روز سوم ماه رمضان می‌فرمود: یکی از نعمت‌های بزرگ خدا ذهن است. در این دعا از خدا درخواست ذهن و حافظه می‌کنیم. اگر می‌بینید حافظه ضعیف است و حافظه درست و حسابی نداریم علت آن گناه است؛ به نامحرم که نگاه کنی، حافظه می‌رود.

شخصی به دانشمندی مراجعه می‌کند و می‌گوید: من حافظه ندارم. آن دانشمند گفت: گناه نکن و علت آن را هم ذکر کرد. ادامه داد: علم یک نوع فضیلت و برتری است و خدا این برتری را به شخص گناهکار نمی‌دهد. لذا کسی که اهل گناه است مجتهد و ملا نمی‌شود و اگر بخواهد ملا بشود و به درد مردم بخورد، باید حافظه داشته باشد و لازمه آن ترک گناه است.

مرحوم آیت الله بروجردی گاهی در درس شعرهای سیوطی می‌خواندند، با اینکه حدود هشتاد سال از زمانی که سیوطی می‌خواندند و مجتهد شده بودند فاصله بود، ولی به علت دوری از گناه از حافظه بسیاری قوی برخوردار بودند.

دعایی برای تقویت حافظه

از خدا حافظه بخواهیم و ترک گناه کنیم. این دعا را هم بعد از هر نماز بخوانید: «سبحان من لایعتدی علی اهل مملکته…» که باعث تقویت حافظه می‌شود.

قرآن حفظ کنید، حافظه زیاد می‌شود. خواندن آیت الکرسی هم حافظه را زیاد می‌کند.

دوری از کارهای باطل

در ادامه دعای روز سوم از خدا طلب بیداری از خواب غفلت می‌کنیم: «وَ بَاعِدْنِی فِیهِ مِنَ السَّفَاهَةِ وَ التَّمْوِیهِ؛ خدایا در این روز مرا از کارهای باطل و سفیهانه دور گردان.» غیبت نکنم و دروغ نگویم. (سفاهت به معنای کار بی‌خردانه و بچگانه است.)

«وَ اجْعَلْ لِی نَصِیباً مِنْ کُلِّ خَیْرٍ مِنْ کُلِّ خَیْرٍ تُنْزِلُ فِیهِ؛ خدایا هر کار خیری که در ماه رمضان نازل کرده‌ای، نصیبی از آن کار خیر به من برسان.»

چگونه شیطان از ما دور می‌شود؟

پیامبر (ص) فرمودند: آیا شما را خبر ندهم به اموری که اگر به آن امور عمل کنید شیطان از شما دور می‌شود، مثل دور بودن مشرق از مغرب؟

اصحاب گفتند: بله یا رسول الله.

حضرت فرمودند: روزه بگیرید، چراکه روزه صورت شیطان را سیاه می‌کند.

یکی از کارهای خیر روزه گرفتن است. از خدا بخواهیم که در ماه رمضان مریض نشویم و توفیق روزه‌داری داشته باشیم. یکی از کارهای خیر دیگر صدقه است؛ صدقه دادن هم پشت شیطان را می‌شکند «و کَسْرَ ظَهره» و در ادامه آمده است مواظبت بر عمل صالح؛ نماز شب، دوستی با خدا و استغفار ریشه و رگ شیطان را قطع می‌کند.

در آخر حدیث گفته شده است: «و لِکلِ شیٍ زکات و زکاتُ الابدان الصیام» که هر چیزی زکاتی دارد و زکات بدن‌های شما روزه است.

«وَ اجْعَلْ لِی نَصِیباً مِنْ کُلِّ خَیْرٍ تُنْزِلُ فِیهِ بِجُودِکَ یَا أَجْوَدَ الْأَجْوَدِین» خدایا هر خیری که در ماه رمضان نازل می‌کنی برای من نصیبی از آن خیر قرار بده به جود و بخشش خودت ای کسی که جود و بخششت از همه بخشندگان بیشتر است.

 در خطبه 176 نهج البلاغه، امام علی (ع) از قول پیامبر (ص)، به این مسیر پر فراز و نشیب اشاره کرده و راهکار رسیدن به نقطه پایان مسیر بهشت را تبیین می نمایند.

بهشت در ناراحتی ها و جهنم در شهوات

خطبه 176 نهج البلاغه، از خطبه های مشروحی است که از مسائل مهمّی پرده بر می دارد و توصیه هایی می کند که امروز نیز تمام محتوای آن زنده و برای ما سازنده است. امیر مومنان علی (ع) در خطبه ١٧٦ پس از تأکید به اطاعت از خداوند و قبول اندرزهای او که آنچه را دوست داشته برای شما شرح داده و آنچه را منفور می دانسته را نیز بیان کرده، می فرماید:

«پیامبر (ص) همواره می فرمود: إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ؛[1] بهشت در فراز و نشیب ناراحتی ها پیچیده شده و دوزخ در لابلای شهوت ها و هوس ها پیچیده است.

مراحل سه گانه مسیر قرب الی الله

امام علی (ع) مردم جهان را مخاطب ساخته، می فرماید: «انْتَفِعُوا بِبَیَانِ اللهِ، وَاتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللهِ، وَاقْبَلُوا نَصِیحَةَ اللهِ»؛[2] از آن چه خداوند بیان فرموده، بهره گیرید و از مواعظ و اندرزهای او پند پذیرید و نصایح او را (با جان و دل) قبول کنید.

ممکن است بگوییم که هر سه جمله، یک حقیقت را با عبارات مختلف بیان می کند، ولی این احتمال نیز وجود دارد که هر یک از این جمله های سه گانه به مطلب تازه ای اشاره می کند.

در مرحله نخست، مردم را به بهره گیری از بیانات الهی دستور می دهد که اشاره به اوامر و نواهی است و در مرحله دوّم از مواعظ الهی، یعنی تشویق و ترغیب ها و بشارت و انذارهایی که انگیزه اطاعت و ترک عصیان است، سخن می گوید. بخش سوّم، مرحله خیرخواهی است که مصالح و برکات اطاعت و ترک معصیت را که عاید مطیعان می گردد، بیان می کند.

به این ترتیب، مراحل سه گانه ای برای پیمودن مسیر قرب الی الله بیان شده است. جالب توجّه این که در هر سه جمله، واژه الله تکرار شده، در حالی که ممکن بود در دو جمله از ضمیر استفاده شود و این برای بیان اهمّیّت مواعظ و نصایح الهی است که مردم با شنیدن نام مبارک پروردگار، به مواعظ و نصایح او اهمّیّت بیشتری می دهند.

در ادامه، امام علی (ع) به دلیل و برهانی متوسّل می شود و می فرماید: «فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْکُمْ بِالْجَلِیَّةِ وَ [أَخَذَ] اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ، وَ بَیَّنَ لَکُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ مِنْهَا، لِتَتَّبِعُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ»؛[3] «چه این که خداوند با دلیل های روشن، راه عذر را به روی شما بسته و حجّت را تمام کرده است. اعمالی را که دوست دارد و آن چه را از آن ناخوش دارد، برای شما تبیین نموده است، تا از آن ها تبعیّت کنید و از این ها دوری گزینید».

امام علی (ع) به این نکته اشاره می کند که سستی و کوتاهی در پذیرش مواعظ الهی و انجام دادن واجبات و ترک محرّمات با هیچ بهانه ای مقبول نیست؛ چرا که خداوند نسبت به همه اتمام حجّت کرده و مسیر قبح عقاب را با بیان روشن خود بسته است.

سرّ پاداش مطیعان و رمز کیفر عاصیان

در اینجا حضرت علی (ع) به پاسخ اشکالات مقدّری می پردازد و می فرماید: «اگر مشاهده می کنید که اطاعت امر و نهی خدا مشکلاتی دارد، جای تعجب نیست، زیرا رسول خدا (ص) می فرمود: «بهشت در میان ناراحتی ها و دوزخ در میان شهوات پیچیده شده».

در ادامه این سخن، برای تأکید و توضیح بیش تر کلام رسول خدا (ص) می فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلَّا یَأْتِی فِی کُرْهٍ، وَ مَا مِنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ شَیْءٌ إِلَّا یَأْتِی فِی شَهْوَةٍ، فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَی نَفْسِهِ، فَإِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَیْءٍ مَنْزِعاً، وَ إِنَّهَا لَا تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَی مَعْصِیَةٍ فِی هَوًی»؛[4]

«بدانید هیچ طاعتی نیست، جز این که انسان آن را با ناراحتی انجام می دهد و هیچ معصیتی نیست، جز این که با شهوت (و علاقه) مرتکب آن می شود. رحمت خدا بر کسی که خود را از شهوات جدا سازد و هوای نفس را مهار کند، چرا که جلوگیری از نفس سرکش، از مشکل ترین کارهاست و این نفس، همواره به گناه و هواپرستی میل دارد».

این یک واقعیت است که انسان در مسیر اطاعت فرمان خدا، اعم از عبادات و غیر آن و نیز برای کسب فضایل اخلاقی و دفع رذایل، باید مسیرهای پر پیچ و خمی را طی کند و از فراز و نشیب ها و گردنه های صعب العبور بگذرد و هر لحظه مراقب خطرهایی که از چپ و راست او را تهدید می کند باشد تا به سر منزل مقصود برسد. ولی در مسیر گناه، نفس سرکش گویی در جاده صاف و بدون مانع و خالی از پیچ و خم با سراشیبی مطلوب حرکت می کند. همین است سرّ پاداش مطیعان و رمز کیفر عاصیان.

در حدیث جالب و پرمعنایی از پیغمبر اکرم (ص) می خوانیم:

«هنگامی که خداوند، بهشت را آفرید به جبرئیل دستور داد، برو و به آن نگاهی بیفکن! جبرییل رفت و نظری بر آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! به عزت و جلالت! هر کس اوصاف آن را بشنود، حتماً به سوی آن می آید و در آن وارد می شود.

سپس خداوند آن را در لابه لای ناراحتی ها قرار داد و باز به جبرئیل دستور داد: برو به آن نگاه دیگری بیفکن!

جبرئیل رفت و نظری به آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! من از این می ترسم که با این وصف، کسی به سراغ بهشت نرود و هنگامی که دوزخ را آفرید به جبرئیل فرمود: برو و نگاهی به آن بیفکن. جبرییل رفت و نگاهی به آن افکند و عرضه داشت: به عزّت و جلالت قسم هر کس اوصاف دوزخ را بشنود داخل آن نخواهد شد.

سپس خداوند آن را در لابه لای شهوات قرار داد و به جبرئیل فرمود: برو نگاه دیگری بر آن بیفکن، جبرئیل نگاهی کرد و عرضه داشت: به عزت و جلالت سوگند! من از این می ترسم که همه وارد دوزخ شوند».[5]

آن ها که به طاعات عشق می ورزند

آن چه در عبارت «بدانید هیچ طاعتی نیست، جز این که انسان آن را با ناراحتی انجام می دهد و هیچ معصیتی نیست، جز این که با شهوت (و علاقه) مرتکب آن می شود»، خطبه 176 نقل شد، یک حکم غالبی است نه دایمی؛ به تعبیر دیگر اکثر طاعات، با مشکلاتی توأم است و غالب معاصی هوس انگیز و همراه با لذّات است.

این نکته نیز شایان دقت است که این حکم غالبی در مورد توده های مردم است، وگرنه اولیاء الله و پویندگان مسیر حق به جایی می رسند که از هر طاعتی لذت می برند و به آن عشق می ورزند و از هر گناهی نفرت دارند و ناراحت می شوند. همان گونه که در روایتی از رسول خدا (ص) می خوانیم: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبادَةَ فَعَانَقَها»؛[6] «برترین مردم کسی است که عاشق عبادت باشد و آن را در آغوش گیرد».

از آن جا که مخاطبان امام علی (ع) توده های مردمند، نه فقط خاصان و مقربان درگاه خدا، تعبیر یاد شده به صورتی که ملاحظه گردید ذکر شده است.

صدر خطبه نیز شاهد و گواه این مطلب است. در آیات قرآن مجید نیز درباره نماز و روزه آمده است: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ»؛[7] «این کار (استعانت به نماز و روزه) کار مشکلی است، جز برای خاشعان».

در تفسیر امر به معروف و نهی از منکر گفته می شود، معروف به معنای شناخته شده است، زیرا نیکی ها با روح انسان آشناست و منکر به معنای ناشناخته است، چرا که روح انسان با بدی ها نا آشناست. آیا این تفسیر مشهور با آن چه در عبارت یاد شده نقل شده منافات ندارد؟

با کمی دقت روشن می شود، منافاتی در میان نیست، زیرا شناخته بودن نیکی ها و ناشناخته بودن بدی ها از نظر درک کلی، با جاذبه های گناه و دافعه های اطاعت منافاتی ندارد. مثلا همه ما از علم، لذت می بریم و از جهل متنفریم، ولی تحصیل علم مشکلات زیادی دارد که گاه افرادی از آن چشم می پوشند و در تنبلی آسایشی است که گاه افرادی به سوی آن جذب می شوند.

سند خطبه 176 نهج البلاغه

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه اش و همچنین ابن میثم در شرح خود می نویسند که این خطبه از نخستین خطبه هایی است که بعد از بیعت با حضرت علی (ع) و بعد از قتل عثمان ایراد فرمود. این نشان می دهد که این دو شارح نهج البلاغه، آن را در منبعی غیر از نهج البلاغه یافته اند؛ زیرا مرحوم سیّد رضی اشاره به آن چه آن ها گفته اند، ندارد.

زمخشری نیز در کتاب ربیع الابرار بخشی از این خطبه را با تفاوت های متعدّدی نقل کرده است و بخش دیگری از این خطبه در چهار کتاب که قبل از نهج البلاغه تألیف یافته، بیان شده است: کتاب کافی؛ محاسن برقی؛ امالی صدوق و تفسیر عیاشی.[8]

مبارزه با هوس های نفسانی و سرکوبی آن

آخرین قله تکامل انسان، رضوان خدا و بهشت جاودان است و وقتی بشر به این قله می رسد که با انجام وظایف دینی، پیچ و خم های سختی ها را که در این مسیر سر راهش می آید، تحمل کند و به پیش رود و تلخی ها را بچشد و ناراحتی ها را در مسیر خدا برخود هموار کند و با صبر انقلابی، مسئولیت خود را هر چند سنگین باشد انجام دهد.

به عکس مسیر دوزخ، مملو از هوس ها و خواسته های نفسانی و لذت ها است، اما لذت ها و کیف های زودگذر که آخرش دوزخ است.

امام علی (ع) می فرماید: «شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ»؛[9] «امواج کوه پیکر فتنه ها را با کشتی های نجات بشکافید و به پیش روید».

امیر مومنان علی (ع) می فرماید: «بندگان خدا بدانید که شخص با ایمان صبح و شام به نفس خود بد گمان است و از خود عیب می گیرد و خواهان تکامل خود است». همچنین می فرماید: «اطاعت خدا رنج دارد ولی گناه خدا سازگار با هوس های انسان است، رحمت خدا بر کسی که نفس سرکش را سرکوب کند که دشوارترین کار است».[10]

به هر حال اگر ما طالب سعادت هستیم، باید با هوس های نفسانی، هر چند سخت باشد، مبارزه کنیم و اگر خواهان بدبختی و دوزخ هستیم، راهش آسان است. ولی شخصی که به خدا ایمان دارد و عقل و آگاهی بر او حاکم است، مسیر اول را بر می گزیند تا به سعادت ابدی برسد، بقول شاعر محمود خوارزمی:

بهشت و دوزخت با تو است در پوست / چرا بیرون از آن می جویی ای دوست

هدف امام علی (ع)، توجه دادن انسان ها به مبارزه با هوس های نفسانی و سرکوبی آن است. هر چند دشوار باشد و انسان را دستخوش تلخی های رنج آور سازد و به عکس، توجه دادن آن ها به این که از فرصت ها و نوبتی که در این دنیا دارند، استفاده کنند و سعادت ابدی و رضوان خدا و بهشت را به خاطر هوس های چند روزه از دست ندهند؛

سختی ها و تلخی ها را در مسیر خدا با کمال میل تحمل کنند و بدانند که پیمودن مسیر سعادت سخت است و پیمودن مسیر بدبختی، آسان و مناسب هوس های انسان می باشد تا در این میدان چه کسی گوی سبقت را برباید؟!

نتیجه گیری

خداوند ما را برای بهشتی بودن خلق کرد و پیامبران و امامان (ع) را فرستاد تا ما را در مسیر بهشت هدایت کنند. اما مبارزه با هوای نفسانی و لذت های زود گذر دنیا برای جز خاشعان کار آسانی نیست. اینجاست که صبر راهبردی به کمک ما می آید و با توسل به آن می توان مسیر سخت سعادت را بر مسیر آسان شقاوت برگزید و به نقطه پایان رضوان الهی رسید.

پی نوشت ها 

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[3] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[5] . ابو داود، سنن أبی داود، ج2، ص422 (حدیث 4744)؛ مجلسی، بحارالانوار، ج68، ص72.

[6] . کلینی، الکافی، ج2، ص83.

[7] . بقره، 45.

[8] . حسینی، مصادر نهج البلاغه، ج2، ص430.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 5.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

یکی از سنتهای خوبی که در ماه مبارک رمضان در بین مؤمنان رایج است و ریشه در ایمان مردم دارد، افطاری دادن و میهمانی کردن اقوام و دوستان است. توجه یافتن به کسانی که در اداره زندگیشان بویژه ضروری ترین امر یعنی غذا، با دشواری روبه هستند، یکی از حکمتهای روزه است. در روایات چنان به افطاری دادن سفارش شده که از روزه مستحبی اهمیت بیشتر یافته است.

امام صادق(ع) می فرمایند: کسی که مؤمنی را افطاری دهد، کفاره یک سال گناه او شمرده می شود؛ و کسی که دو مؤمن را افطاری دهد، بر خداوند است که او را وارد بهشت سازد. وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۱۰۱ و ۱۰۲٫

امام موسی بن جعفر(ع) فرمود: افطاری دادن به برادر روزه دار از روزه ات بافضیلت تر است.

بی تردید هرگز افطاری دادن جای روزه واجب را نمی گیرد، اما در ارزیابی ثواب، گاهی ثواب افطاری بیشتر است.

افطاری عبادت است به شرطی که قصد قربت باشد، چون اگر یک کاری قصد قربت نباشد عبادت نیست.

تمام کارها اگر برای خدا باشد حتی نجاری عبادت است. تمام کارها حتی نماز شب اگر برای خدا نباشد عبادت نیست. یعنی در این که نجاری و نماز شب کدامش عبادت هست، کدامش عبادت نیست، مربوط به این است که انسان چه نیتی دارد. گاهی ممکن است افطاری باشد عبادت نباشد، عزاداری باشد عبادت نباشد، رقابت باشد، چشم و هم چشمی باشد، عبادت نباشد.

در روایت است که: هیچ چیز مانند غذا دادن و قربانی کردن انسان را به خداوند متعال نزدیک نمی‌کند. (بحارالانوار، ترجمه ج 67 و 68، ج‌2، ص347) در این میان افطاری بهتر و برتر است .

این سنت حسنه و زیبا که در ماه رمضان نمود و نماد دارد، سنت "افطاری دادن" است که متاسفانه گاهی به سبب تجمل گرایی و ریخت و پاش‌های بیهوده این سنت نیکو و پسندیده مورد غفلت واقع می‌شود.

رسول خدا(ص) در خطبه شعبانیه درباره زنده نگه داشتن افطاری دادن چنین می‌فرمایند: "بدانید که خداوند به عزت خود قسم یاد کرده است که نمازگزاران و سجده کننده‌گان را عذاب نکند. ای مردم! هر کسی از شما روزه‌دار مؤمنی را افطار دهد، چنان است که گویا بنده‌ای را آزاد کرده، و خداوند از لغزش‌های گذشته‌اش می‌گذرد.

یکی عرض کرد! ای رسول خدا، همه ما قدرت افطاری دادن و سیرکردن شکم افراد را نداریم.

پیامبر خدا فرمود: با پاره‌ی خرما و مقداری آب، آتش را از خود دور کنید.

ای مردم! اگر کسی در این ماه اخلاق خودش را نیکو و اصلاح کند، جواز عبور از پل صراط برای او خواهد بود. و آن کسی که در این ماه بر زیردستان خود آسان گرفته و سخت گیری نکند، خداوند حساب را بر او آسان می‌گیرد".
 عَنْ أَبِی عَبْدِاللهِ(علیه‌السلام) قَالَ مَنْ فَطَّرَ صَائِماً فَلَهُ أَجْرٌ مِثْلُه؛ هر که روزه‌داری را افطار دهد اجری همچون او خواهد داشت.(من لا یحضره الفقیه، ج‌2، 134)
میهمان هم فرقی نمی‌کند. هر که باشد عزیز و محترم است و لازم نیست برای رسیدن به ثواب افطاری حتما فقرا را دعوت نمود البته اطعام فقرا علاوه بر ثواب افطاری، انفاق نیز محسوب می‌شود اما افطار به خویشاوندان ارجحیت دارد.

در هر حال افطاری موجب انس و الفت، تجدید دیدارها، پیوند ارحام، انفاق، و ترویج خوبیها و دوستی‌هاست و اما مهمترین اثر افطاری، در ترویج فرهنگ روزه‌داری است ضمن آن که شادی و طراوت فوق العاده‌ای هم به ماه مبارک رمضان می‌بخشد. افطاری موقعیتی فراهم می‌کند تا روزه‌داران در برخورد با یکدیگر از ایمان و صبر یکدیگر تاثیر بگیرند و اعتقادات خود را تقویت کنند. (... و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر.) معمولا روزه‌خواران در اثر ترویج فرهنگ صحیح افطاری تحت فشار روانی قرار می‌گیرند.

«دعای سحر» یکی از دعاهای عظیم‌الشأنی است که از امام رضا علیه‌السلام روایت شده و آن حضرت فرموده است: این دعا، دعایی است که امام باقر علیه‌السلام در سحرهای ماه رمضان می‌خواند.

در عین حال یکی از آثار فاخر و ارزشمند امام خمینی (ره) «شرح دعای سحر» است؛ اثری که امام خمینی (ره) آن را در حدود 27 سالگی خود تألیف کرده و نشان از دانش و عرفان والای ایشان از دوران جوانی دارد.

 مفاهیم و مضامین والای دعای سحر که خواندن آن در سحرهای ماه رمضان توصیه شده، به بررسی بخش‌ها و نکاتی از امام خمینی (ره) درباره این دعای ارزشمند و والا پرداخته است.

نکات مهم فراز ابتدایی از این دعای شریف را می‌خوانیم:

اللّٰهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ بَهائِکَ بِأَبْهاهُ وَکُلُّ بَهائِکَ بَهِیٌّ، اللّٰهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِبَهائِکَ کُلِّهِ

خدایا، از تو درخواست می‌کنم به حق زیباترین مرتبه از زیبایی‌ات و همه مراتب زیبایی‌ات زیباست، خدایا از تو درخواست می‌کنم به حق همه مراتب زیبایی‌ات.

عالم هستی در منظر عرفان اسلامی در دو بخش کلی دسته‌بندی می‌شود:

1- عالم شهادت: شامل همه آنچه ما با چشم سر مشاهده می‌کنیم، مانند وجود خودمان، زمین، آسمان، ساختمان ها و...

2- عالم غیب: شامل آنچه از دید چشم سر ما پنهان است مانند خداوند، بهشت، جهنم و...

موجودات در عالم نیز در سه بخش کلی دسته‌بندی می‌شوند:

1- مرتبه عقلی: کاملاً مجرد مانند خداوند؛

2- مرتبه مثالی: موجوداتی که نه کاملاً مجرد هستند و نه کاملاً مادی مانند جن و فرشته؛

3- مرتبه حسی: موجوداتی که قابل دیدن هستند مانند زمین و آسمان.

انسان تنها موجودی است که دارای همه مراتب عقلی و مثالی و حسی است و عوالم غیب و شهادت در او نهفته است. درواقع انسان وجودی حسی دارد که با طی کردن مراحل عبادی و سلوک معنوی می‌تواند به مراحل بالاتر یعنی مرتبه مثالی و عقلی برسد.

چون خداوند پرورنده انسان جامع کامل است، سزاوار است انسان پروردگارش را به نامی بخواند که مناسب مقام پروردگار باشد و در عین حال، انسان را از آنچه با او سازگار نیست حفظ کند. برای همین است که از شیطان رجیم به [نام مبارک] «الله» پناه برده می‌شود: «فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم» (سوره نحل؛ آیه 98)

عبارت «إنی» (به معنی همان من...) برگرفته از منیّت دعاکننده نیست، چون منیت با درخواست سازگاری ندارد. بلکه این عبارت (انّی أسئلک) مانند کلام خداوند بلندمرتبه است که می‌فرماید: «أنتم الفقراء الی الله ؛ شما نیازمند به خدا هستید». اثبات منیّت در مقام خواری و اظهار ناداری نه تنها نکوهیده نیست، بلکه اگر موجب حفظ مقام بندگی و توجه به فقر و نیاز در بیداری دوم (صحو ثانی) باشد، از بالا ترین مراتب انسانیت است.

درخواست اگر با زبان استعداد باشد رد نمی‌شود و چنین دعایی مقبول و مستجاب خواهد شد، زیرا اجابت کننده درخواست وجودی تامّ و فوق تمام است و فیض او کامل و فوق کمال است. عدم ظهور فیض و افاضه او به علت کمی استعداد در دعاکننده است و اگر شخص واقعاً مستعد پذیرش فیض باشد، پروردگار او را از خزائنی که بی‌پایان و فنا ناپذیر است و معادنی که تمام نشدنی و نقصان ناپذیر است بهره‌مند می‌سازد.

سزاوار است دعاکننده در پاکیزگی باطن و پالایش قلب خود از پلیدی‌ها و صفات رذیله بکوشد تا دعایش از زبان گفتار به زبان حال، و از زبان حال به زبان استعداد، و از ظاهر به باطن سرایت کند و خواسته‌اش برآورده شود و به مقصود برسد.

بعضی فقرات دعای سحر مانند دعای کمیل بالاتر از آن است که برای ما ممکن باشد از زبان خودمان با خدا سخن بگوییم، زیرا مقام معرفت بالایی برای این دعا لازم است. پس بهتر است زبان خود را به منزله زبان انبیاء و اولیای الهی قرار دهیم و خداوند را از جانب آنان بخوانیم و از زبان ایشان به دعا مشغول شویم.

گذر از مقام‌ها و مراتب گوناگون انسان را از شرایطی که تجلیات و انوار حق را «بهی» و «کامل» (زیبا وکامل) خوانده و در مرحله دیگر بعضی را «ابهی» و «اکمل» (زیباتر و کامل‌تر) نامیده، به مرتبه‌ای می‌رساند که درک می‌کند همگی از تجلیات محض ذات احدیث و انوار خالص جمال نور حقیقی‌اند. لذا می‌گوید: «کلّ بهائک بهی. وکلّ شرفک شریف؛ همه زیبایی تو زیباست و همه شرف تو شریف است»؛ زیرا در این مقام هیچ اشرفیتی در میان نیست و تمامی این صفات امواج دریای وجود پروردگار و انوار نور ذات او هستند و همه آنها با کل و کل با ذات متحدند.

«بهاء» نوری همراه با هیبت و وقار و در بر دارنده جمال و جلال است، اما چون هیبت در بهاء در مرتبه باطن است و نور در مرتبه ظهور، بهاء از جمله صفات جمال محسوب می‌شود که جلال در آن باطنی است. نیز، چون جمال عبارت از چیزی است که متعلق به لطف باشد، بدون اعتبار ظهور و عدم ظهور در آن، لذا بهاء به وسیله جمال احاطه شده و در آن محاط است.

بهترین عمل در ماه رمضان «ورع از محارم خدا» است. ورع درجاتی دارد: پرهیز از گناه، دوری از شبهات، ترک حلال‌های نزدیک به شبهه، و وارستگی کامل از غیر خدا؛ جایی که دل، جز محبت حق نمی‌پذیرد. در مطلب پیش رو به پرسش و پاسخی در همین موضوع پرداخته خواهد شد.
پرسش :
* بهترین عمل در ماه رمضان چیست؟
پاسخ اجمالی:
حضرت علی(ع) از پیامبر(ص) درباره بهترین عمل در ماه مبارک رمضان سوال نمودند؛ ایشان فرمودند: «بهترین عمل در این ماه، اجتناب از محرمات خداست». ورع و پارسایی درجاتی دارد: اولین درجه آن، ورعِ اهل توبه است یعنی انسان از معصیت بپرهیزد. از این بالاتر، ورع اهل صلاح است که از کارهای شبهه ناک نیز ‏پرهیز می کنند. از این بالاتر ورع اهل تقواست که علاوه بر پرهیز از محرمات و مشتبهات، از حلالهایی که انسان را به سوی مشتبه می‏ کشاند، نیز دوری می کنند. درجه بالاتر ورع صدّیقین است که از هر چه غیر خداست وارسته ‏اند و از هر چه غیر حق است پرهیز می کنند.

پاسخ تفصیلی:

درباره این که بهترین عمل در ماه مبارک رمضان چیست؟

حضرت علی(علیه السلام) می فرماید: به رسول خدا عرض کردم: «یَا رَسُولَ اللَّهِ(صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم‏) مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل‏»(۱)؛ (بهترین اعمال در این ماه چیست؟ ایشان فرمودند: بهترین عمل در این ماه، پارسایی و اجتناب از محرّمات خداست). آنچه را که خدا تحریم فرموده، از آنها اجتناب کند و وارسته باشد.

ورع و پارسایی درجاتی دارد: اولین درجه آن که از همه نازلتر است، ورعِ اهل توبه است که انسان از معصیت می‏ پرهیزد و توبه می کند و به اطاعت روی می ‏آورد.

از این بالاتر، ورع اهل صلاح است که از مشتبهات نیز می ‏پرهیزد. رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «دَعْ مَا یُرِیبُکَ إِلَی مَا لَا یُرِیبُک‏»(۲) چیزی که شبهه‏ ناک است و کاری که مشتبه است و حلال بودن آن روشن نیست ترک کنید. غذای شبهه‏ ناک یا حرف شبهه ‏ناک را گرچه ظاهراً حلال است؛ ولی چون حلیتش مشکوک است، ترک کنید. این ورع صالحین است.

از این بالاتر ورع اهل تقوا است که نه تنها از محرّمات و مشتبهات پرهیز دارند؛ بلکه حتی از حلالهایی که انسان را به سوی مشتبه می‏ کشاند، نیز می ‏پرهیزند. گاهی انسان درباره افراد سخن می گوید؛ ولی کم کم ممکن است سخن منتهی شود به جایی که احتمال هتک حیثیّت یا غیبت مؤمنی می رود؛ البته باید آن را ترک کند یا در مسائل مالی کم کم ممکن است دستش به مال مشتبه آلوده شود، ترک کند. آن حلالی را که احتمال می دهد کم کم پیامد شبهه ‏ناک داشته باشد نیز ترک کند. این ورع اهل تقوی است.

از این بالاتر ورع صدّیقین است که از هر چه غیر خداست وارسته ‏اند؛ از هر چه غیر حق است پرهیز می کنند. اگر قلب جز محبت خدا چیز دیگر نپذیرفت قلب صدیقین است.

خدای سبحان فرمود: «ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فی‏ جَوْفِهِ»(۳) در یک انسان دو قلب وجود ندارد. به ما هم آموختند که از خدای سبحان مسئلت کنید که در این قلب جز محبتِ حق، چیزی راه پیدا نکند. «وَ قَلْبِی بِحُبِّکَ مُتَیَّما»(۴)؛ (بار الها قلب مرا به محبت و دوستی خود شیدا و بی قرار کن). این تربیت، تربیت صدّیقین است که قلب، از غیر خدا وارسته باشد.(۵)

پی نوشت:

(۱). الأمالی، ابن بابویه، محمد بن علی‏، کتابچی‏، تهران، ‏‏۱۳۷۶ شمسی‏، چاپ: ششم، ص ۹۵.

(۲). کنز الفوائد، کراجکی، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: نعمة، عبد الله‏، دار الذخائر، قم‏، ۱۴۱۰ قمری، ‏چاپ: اول‏، ج ‏۱، ص ۳۵۱.

(۳). سوره احزاب، آیه ۴.

(۴). از فقرات دعای کمیل.

(۵). گردآوری از کتاب: حکمت عبادات، جوادی آملی، عبدالله، محقق: شفیعی، حسین، مرکز نشر اسراء، قم، ۱۳۸۸ شمسی، چاپ: پانزدهم، ص ۱۶۵.

خدمت به خلق مفهومی متعالی است که در مضامین دینی و ادبیات عرفانی به آن توجه ویژه‌ای شده است. «خدمت» مفهوم گسترده‌ای دارد و همه امور اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را دربرمی گیرد. این واژه بر گذشت، فداکاری، ایثار، تحمل رنج و سختی و... صدق می‌کند؛ بنابراین خدمت عملی است که عامل در آن با اندیشه و انگیزه گره گشایی به امور مردم می‌پردازد.

دین اسلام به عنوان آخرین دین الهی، دینی اجتماعی است و به همه ابعاد و زوایای زندگی بشری نظارت و توجه داشته است و رابطه انسان را فقط در ارتباط او با خدا و انجام سلسله‌ای از عبادات دستوری مانند نماز و روزه خلاصه نمی‌کند، بلکه انسان را در سطحی وسیع‌تر و مقیاسی بزرگ و اجتماعی می‌نگرد که در هر بعدی از ابعادش باید نکات و مسائلی را مدنظر داشته باشد.

در اسلام علاوه بر حقوق واجبه از قبیل خمس و زکات، حقوقی هم بر عهده ثروتمندان و صاحبان قدرت گذاشته شده است؛ بنابراین به ثروتمندان دستور می‏ دهد: پس از تأمین نیازهای ضروری و گاه نیمه ضروری، دست از مصرف‏ گرایی و اسراف بردارند و بخشی از امکانات مالی شان را صرف رسیدگی به ضعفا کنند. اگر در جامعه، کسانی هستند که نیاز مالی دارند،  در مقابل، کسانی هم هستند که می ‏توانند به دیگران کمک کنند و بدین جهت است که وظیفه ثروتمندان سنگین ‏تر می‏ شود، زیرا همیشه وظایف براساس امکانات تعیین می‏ شود.

مردم به سختی بسیاری افتاده اند و دراین میان اقشار ضعیف فشار بیشتری را تحمل می‌کنند. رهبر معظم انقلاب در یکی از بیاناتشان فرمودند: «یک مسئله هم مسئله کمک مؤمنانه است. عده‌ای از مردم در این حوادث [مربوط به کرونا]به جد آسیب دیدند؛ البته برای اغلب مردم از لحاظ کسب وکار و درآمد و زندگی و مانند این‌ها مشکلاتی پیدا شد، اما همه دچار آسیب‌های جدی نشدند. اما عده‌ای واقعا دچار آسیب‌های جدی شدند و مشکلات فراوانی برایشان پیش آمد. این را باید جبران کرد؛ چه کسی جبران کند؟ مردم.»

گره کور مشکلات به وجودآمده را مردم با کمک به یکدیگر می‌توانند حل کنند. هرکسی باتوجه به ظرفیت اقتصادی اش می‌تواند کمک‌هایی انسان دوستانه را به هم نوعان خود برساند. حال که موقعیتی برای خدمت هرچه بیشتر به اقشاری که نیازمند مهربانی‌های ما هستند به وجود آمده است، ما نیز می‌توانیم قدم‌های بزرگی در این مسیر برداریم.

 این فعالیت‌ها نشان دهنده عمل به مضامین والای قرآن کریم و دستورات امامان معصوم (ع) در احادیث است. مردم با حرکت در مسیر کمک رسانی به هم نوعانشان نشان دادند که این ویژگی‌های اخلاقی فقط در عرصه سخن زیبا نیست، بلکه عمل به این مفاهیم زیبایی آن را دوچندان می‌کند. نشاندن لبخند بر لبان کودکان و خانواده‌هایی که در این روزها دچار فشارهای شدید مالی شده اند، ارزشی والا دارد.

خدمت به خلق در قرآن کریم
خداوند متعال در قرآن کریم مردم را به این خصلت نیکو دعوت کرده است. در آیه۲۷۳ سوره بقره درباره گره گشایی از کار مردم می‌فرماید: «للفقرا الذین أحصروا فی سبیل ا... لا یستطیعون ضربا فی الأرض یحسبهم الجاهل أغنیا من التعفف تعرفهم بسیماهم لا یسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خیر فإن ا... به علیم؛ (این صدقات‏) برای آن (دسته از) نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده ‏اند و نمی‏ توانند (برای تأمین هزینه زندگی‏) در زمین سفر کنند. از شدت خویشتن‏ داری‏، فرد بی‏ اطلاع‏، آنان را توانگر می‏ پندارد. آن‌ها را از سیمایشان می‏ شناسی‏. با اصرار،  (چیزی‏) از مردم نمی‏ خواهند و هر مالی (به آنان‏) انفاق کنید، قطعا خدا از آن آگاه است‏.»

در آیه ۷ سوره طلاق در این باره آمده است: «لینفق ذو سعة من سعته ومن قدر علیه رزقه فلینفق مما آتاه ا... لا یکلف ا... نفسا إلا ما آتاها سیجعل ا... بعد عسر یسرا؛ بر توانگر است که از دارایی اش هزینه کند و هر که روزی او تنگ باشد، باید از آنچه خدا به او داده است خرج کند، خدا هیچ کس را جز [به قدر]آنچه به او داده است، تکلیف نمی‏ کند. خدا به زودی پس از دشواری آسانی فراهم می‏ کند.»

در آیه۳۴ سوره توبه نیز اشاره شده است: «یا أی‌ها الذین آمنوا إن کثیرا من الأحبار والرهبان لیأکلون أموال الناس بالباطل ویصدون عن سبیل ا... والذین یکنزون الذهب والفضة ولا ینفقون‌ها فی سبیل ا... فبشرهم بعذاب ألیم؛ ای کسانی که ایمان آورده ‏اید، بسیاری از دانشمندان یهود و راهبان اموال مردم را به ناروا می‏ خورند و [آنان را]از راه خدا بازمی ‏دارند و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‏ کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‏ کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر بده.»

آموزه‌های معصومان (ع) درباره خدمت به مردم
افراد بی تفاوت و خودخواه لزوم تعاون و همکاری در نیکوکاری و سالم سازی اجتماع را که اصل مهم اسلامی است، نادیده می‌گیرند؛ با اینکه طبق این اصل همه مسلمین وظیفه دارند در کارهای نیک و پسندیده به کمک یکدیگر بشتابند. بنابراین، کسی که می‌خواهد متخلق به اخلاق حسنه باشد، باید بکوشد روح همیاری و همدردی را در خود ایجاد کند و با ریاضت و اقدام عملی، حالت بی تفاوتی و خون سردی را به خون گرمی و سوزوگداز و حس فردگرایی را به روح اجتماعی مبدل کند؛ یعنی همین که احساس ناراحتی و نیاز در برادر دینی خود کرد، بی درنگ وارد عمل شود و در رفع مشکل او اقدام مقتضی کند و بهتر آنکه پیش از تقاضا و استغاثه او در مقام یاری و اغاثه برآید.

رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: «من اصبح لا یهتم بامور المسلمین فلیس منهم و من سمع رجلا ینادی یا للمسلمین فلم یجبه فلیس بمسلم؛ کسی که در هر صبحگاه به امور مسلمین همت نگمارد و در اندیشه کارهای آنان نباشد، از آن‌ها نیست و کسی که بشنود مردی فریاد می‌زند و کمک می‌طلبد و به او کمک نکند، مسلمان نیست.»

امام حسن مجتبی (ع) در روایتی می‌فرمایند: «خصلتان لیس فوقهما شی الایمان با... و نفع الاخوان؛ ۲ ویژگی و خصوصیت است که بالاتر از آن چیزی نیست، یکی ایمان به خداوند است و دیگری نفع رساندن به برادران ایمانی.» پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند: «الخلق کلهم عیال ا... فاحبهم الی ا... تعالی انفعهم لعیاله؛ مردم همگی (در حکم) عیال و خانواده خداوند هستند، پس بهترین مردم نزد خداوند کسی است که بیشترین نفع را به مردم برساند.» و نیز فرمود: «خیرالناس انفعهم للناس؛ بهترین مردم کسی است که بیشترین خیر و نفع را برای مردم داشته باشد.»

و نیز آن حضرت در روایتی سخت هشداردهنده شرط مسلمانی را اهتمام به امور مسلمانان بیان می‌فرمایند: «من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم؛ هر که شبانه روزی را سپری کند درحالی که به مردم خدمتی نکرده باشد، مسلمان نیست.» مرحوم کلینی روایتی در کتاب شریف کافی از امام صادق (ع) نقل می‌کند که حقیقتا بهت آور است. ابان بن تغلب می‌گوید: «از امام صادق (ع) شنیدم که فرمودند: هرکس خانه خدا را طواف کند، خداوند عزوجل شش هزار حسنه برای او می‌نویسد و شش هزار گناه از او می‌آمرزد و شش هزار درجه به وی عطا می‌فرماید و شش هزار حاجت از او برآورده می‌کند. سپس فرمودند: قضاء حاجة المؤمن أفضل من طواف و طواف حتی عد عشرا؛ گره گشایی از کار مؤمن، ده برابر این طواف فضیلت دارد!»

مانند این روایت، در کتب روایی فراوان یافت می‌شود و حاکی از جایگاه ویژه و بی نظیر خدمت به خلق خدا در تعالیم دینی است.
امام علی (ع) در راه به پیرمردی مسیحی برخوردند که گدایی می‌کرد. آن حضرت تعجب کردند و معنای تعجب ایشان این است که به او رسیدگی کردند و او را از گدایی نجات دادند، اما بعد با تشری فرمودند: وقتی جوان بود، از جوانی او کار کشیدید و حالا کار رسیده است به جایی که گدایی می‌کند؟ معصومان (ع) تا این اندازه به فکر اهل کتاب بودند، چه رسد به فکر مسلمانان.

امام صادق (ع) فرمودند: «به خدا، پیامبر (ص) و علی (ع) ایمان نیاورده کسی که برادر مؤمنش نزد او آمده است تا نیازش را برآورده کند، اما او با روی گشاده از نیازمند استقبال نکند، اگر نیاز او به دست خودش برآورده می‌شود، به سرعت اقدام کند و اگر خودش نمی‌تواند حاجت او را برآورده کند، بکوشد تا از طریق دیگران نیاز او را برآورده کند. پس اگر خلاف این دستور عمل بکند، میان ما و او ولایتی نیست.»

پرهیز از منت گذاری
از نشانه‌های خدمت به مردم آن است که شخص خدمتگزار کارهای نیکش را به رخ خدمت شوندگان نکشد، بر آنان منت ننهد و اذیت و آزارشان نرساند، وگرنه عملش را پایمال کرده است.
حضرت علی (ع) منت نگذاشتن را زیور و زینت احسان اعلام کرده اند و می‌فرمایند: «تمام الاحسان ترک المن به؛ احسان و نیکی کامل و تام آن است که به سبب آن کار نیک منت نگذاری.»
و در جای دیگر، خطاب به مالک اشتر و همه دولت مردان هشدار می‌دهد که مبادا خدمات عمومی و فعالیت‌های مربوط به مردم را با منت و... آلوده کنند.

ایشان همچنین می‌فرمایند: «وإیاک والمن علی رعیتک بإحسانک، أو التزید فیما کان من فعلک، أو أن تعدهم فتتبع موعدک بخلفک فإن المن یبطل الإحسان، والتزید یذهب بنور الحق، والخلف یوجب المقت عندا... والناس. قال ا... تعالی: کبر مقتا عندا... أن تقولوا ما لاتفعلون؛ مبادا با خدمت‌هایی که انجام دادی بر مردم منت گذاری یا آنچه را انجام داده‌ای بزرگ بشماری یا مردم را وعده‌ای بدهی، سپس خلف وعده کنی! منت گذاشتن پاداش نیکوکاری را از بین می‌برد و کاری را بزرگ شمردن نور حق را خاموش می‌کند و خلاف وعده عمل کردن خشم خدا و مردم را برمی انگیزاند که خدای بزرگ فرمود: دشمنی نزد خدا آن است که بگویید و عمل نکنید. (نهج البلاغه، نامه ۵۳)»

امام راحل (ره) دراین زمینه می‌فرماید: «پسرم! ما که عاجز از شکر او و نعمت‌های بی منتهای اوییم، پس چه بهتر که از خدمت به بندگان او غفلت نکنیم که خدمت به آنان خدمت به حق است؛ چه اینکه همه از اویند. هیچ گاه در خدمت به خلق ا... خود را طلبکار مدان که آنان به حق، منت بر ما دارند که وسیله خدمت به او -جل و علا- هستند. در خدمت به آنان دنبال کسب شهرت و محبوبیت مباش که این خود حیله شیطان است که ما را در کام خود فرو می‌برد. در خدمت به بندگان خدا آنچه را که برای آنان پرنفع‌تر است انتخاب کن، نه آنچه برای خود یا دوستانت پرنفع است، که این علامت صدق به پیشگاه مقدس او -جل و علا- است. (صحیفه امام، ج ۲۰، ص ۱۵۷)»

انتظار تمجید و پاداش نداشتن
هرگونه اقدامی که به شکلی در راستای خدمت به مردم و جامعه قرار بگیرد و جامعه و مردم را به سوی خیر و نیکی فراخواند «بر» خوانده می‌شود. نیکی و نیکوکاری این نیست که انسان وظایف فردی و عبادی اش را به بهترین شیوه انجام دهد و از سرنوشت دیگران بی خبر باشد، بلکه آن انسانی نیکوکار است که هم پای اعمال عبادی فردی، به وظایف اجتماعی و تعاون و خدمت به دیگران نیز توجه کند.

در آموزه‌های دینی، کسی نیکوکار حقیقی است که علاوه بر پایبندی به عبادات، توان و جسم و جان و مالش را برای خدا به نیازمندان ببخشد.
از امام صادق (ع) نقل شده است: «.. من خالص الإیمان البر بالإخوان والسعی فی حوائجهم فی العسر والیسر؛ نیکی به برادران دینی و تلاش و جدیت برای رفع مشکلات آنان، در تمام زمینه‌ها و در هر شرایط برخاسته از ایمان خالص است.»

احسان نیز هم افق با «بر» است. احسان هر خدمتی را شامل می‌شود که برای مردم انجام شود و در برابر آن انتظار پاداشی نباشد. مرحوم علامه طباطبایی می‌فرماید: «الإحسان إلی الغیر... هو ایصال خیر أو نفع إلی غیر لا علی سبیل المجازاة و المقابلة، کأن یقابل الخیر بأکثر منه و یقابل الشر بأقل منه... و یوصل الخیر إلی غیر متبرعا به إبتداء؛ احسان به دیگران... نفع و نیکی رساندن به آنان است، بدون انتظار پاداش مقابل.»

روشن است که اگر بنیاد جامعه‌ای بر پایه عدل و احسان و کمک به خویشان استوار شود و خدمتگزاری در آن پدیدار شود، آن جامعه از ارزش‌های زیربنایی و اساسی برخوردار خواهد شد.