پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:

إذَا اجتَمَعَ لِلطَّعامِ أربَعٌ کَمَلَ: أن یَکونَ حَلالاً، وأن تَکثُرَ عَلَیهِ الأَیدی، وأن یُفتَتَحَ بِاسمِ اللّهِ، ویُختَتَمَ بِحَمدِ اللّهِ.

هر گاه چهار خصلت در غذا جمع شود، آن غذا کامل است: حلال باشد، دست‌هاى خورنده‌اش زیاد باشد، به نام خدا آغاز گردد و با حمد خدا پایان پذیرد.

بچه همان زمانی که به دنیا می‌آید غریزه علم یابی او زنده است و از جمله غرایزی که زنده بالفعل و وابسته به علم یابی است غریزه محبت یابی است. همان طوری که وقتی بچه به دنیا می‌آید غذا می‌خواهد و فطرتش پستان مادر را طلب می‌کند، نیز فطرتش ناز می‌خواهد، دست نوازش مادر را طلب می‌کند؛ پس پدر و مادران توجه داشته باشند که حتماً بچه را خودِ مادر شیر دهد، بچه را شیرخوارگاه نبرند، بچه را به مهد کودک نسپارند؛ همه والدین این را می‌دانند .

 چکیده

بچه همان زمانی که به دنیا می‌آید غریزه علم یابی او زنده است و از جمله غرایزی که زنده بالفعل و وابسته به علم یابی است غریزه محبت یابی است. همان طوری که وقتی بچه به دنیا می‌آید غذا می‌خواهد و فطرتش پستان مادر را طلب می‌کند، نیز فطرتش ناز می‌خواهد، دست نوازش مادر را طلب می‌کند؛ پس پدر و مادران توجه داشته باشند که حتماً بچه را خودِ مادر شیر دهد، بچه را شیرخوارگاه نبرند، بچه را به مهد کودک نسپارند؛ همه والدین این را می‌دانند بچه یک ماهه را وقتی که نوازشش کنی، روی او بخندی، تبسم کنی، او نیز می‌خندد و تبسم می‌کند، و اگر سر او داد بزنی گریه می‌کند و ...

سبب ارائه این تحقیق تبیین این است که یک فرزند از همین کودکی نیازمند به تربیت دینی و اسلامی می‌باشد و نباید تربیت را فقط در آداب معاشرت و چگونگی خوردن و خوابیدن دانست؛ بلکه تربیت لحظه به لحظة عمر و همه ابعاد زندگی انسان را دربر خواهد گرفت. ما در مقاله پیش رو به علت احساس چنین ضرورتی، مباحث زیر را بررسی می‌کنیم: اهمیت تربیت فرزندان و احترام به آنان، چگونگی رابطه با فرزندان، زمان، تأثیر و چگونگی تربیت دینی، اهمیت سن تکلیف، اقدامات کلی والدین و ...

کلید واژه: آداب، تربیت، فرزند، اسلام، دین، والدین.

مقدمه

فرزند انسان نتیجه آمال و آرزوهای او می‌باشد؛ زیرا که او ثمره حیات وی محسوب می‌گردد که به عنوان جانشین در روی زمین باقی می‌ماند. شایسته است که این نماینده واقعی انسان، به خصوصیات ویژه‌ای آراسته گردد، و نمی‌توان به این هدف نایل گردد؛ مگر اینکه فرزند را به آداب نیکو تربیت نمود.

پیامبر (ص) می‌فرمایند: «اکرِمُوا أولادَکُم و أحسِنوا آدابَهُم یُغفَرلَکُم؛ (1) فرزند خود را گرامی بدارید و آنان را خوب تربیت کنید تا آمرزیده شوید.» برای رسیدن به این هدف، خود والدین باید اهل تحقیق و مطالعه باشند تا بر اساس تحقیق و بررسی‌های که به دست آورده‌اند، آنچه را که می‌خواهند به فرزندشان بیاموزند، درستی آن را باور داشته باشند. متأسفانه بسیاری از اطلاعاتی که والدین دارای آن می‌باشند بر اساس القائات محیطی و تعصبات والدین به آن‌ها رسیده است و باید توجه داشت که این اطلاعات ممکن است نادرست و همراه با خطا باشد. محیط، اولین معمای کودک است که تمام القائات فکری و فرهنگی و آموزشی خود را به کودک ارائه می‌کند؛ زیرا که پس از سه چهار سال، وقتی با کودک سخن می‌گوییم، ملاحظه می‌کنیم که کودک، درست به زبانی سخن می‌گوید که والدین، اطرافیان و به طور کلی محیط تربیتی او به او القاء کرده است. پس می‌توان گفت که محیط پرورشی کودک، اطلاعات فرهنگی خود را بر ذهن و قلب کودکان به طور اجباری القا می‌کند. چنین القایی نه تنها در مورد زبان، بلکه در موارد دیگر نظیر فرهنگ اقتصاد و ... دین وجود دارد.

القائات و یادگیری مذهبی، از شایع‌ترین القائات محیط پرورشی کودک می‌باشد. به لحاظ اینکه، کودکی که در یک خانواده مسلمان به دنیا آمده باشد، بر اثر تربیت والدین آن خانواده، مسلمان تربیت می‌شود و کودکی که در یک خانواده مسیحی به دنیا آمده باشد، بر اثر تربیت آن خانواده، مسیحی خواهد گردید و همین طور یهودی و ... می‌توان چنین نتیجه گرفت که پذیرش دین کودک از طرف والدین نمی‌تواند یک دین واقعی باشد؛ زیرا والدین، آن را بر اساس تعصبی که دارند به فرزندان خود القاء نموده‌اند. این موضوع بسیار دقیق علمی را حضرت پیامبر (ص) چه زیبا می‌فرمایند: «کُلُّ مُولودِ یولَدُ عَلی الفِطرۀِ حتّی یکونَ اَبَواهُ یُهَوِّدانِهِ و یُنَصِّرانِهِ؛ (2) هر کودکی با فطرت توحید متولد می‌شود، لیکن این والدین او هستند که کودک را یهودی یا مسیحی تربیت می‌کنند.»

خالی الذهن بودن کودک

کودک در سنین اول زندگی خود فاقد هر گونه ادراکی است. اما احساس او کامل است. در مورد خالی الذهن بودن کودک از ادراک، خدای تعالی در قرآن کریم، سوره نحل آیه 78 می‌فرماید: «وَاللَّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لَاتَعْلَمُونَ شَیًْاً؛ خداوند شما را از شکم‌های مادرانتان خارج کرد در حالی که چیزی نمی‌دانستید.» کلام خداوند متعال از خالی الذهن بودن قلب و ذهن کودک از هر گونه آگاهی و ادراک می‌باشد. به تدریج که کودک رشد می‌کند؛ اطلاعات و ادراکات محیطی؛ ذهن او را فرا می‌گیرند. ذهن و قلب کودک همچون آینه شفاف است که هر گونه محرکی را در خود منعکس می‌سازد. هر گونه ادراکی که در حد توانائی ذهنی به کودک ارائه شود، به سرعت آن را جذب می‌کند. در زمینه سرعت انتقال ادراکات و یادگیری‌ها به ذهن و قلب کودک، مولا امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «و اِنما قَلبَ الحَدَث کَالأرضِ الخالیه‌ی، ما اُلقیَ فیها مِن شیء قَبِلَتهُ؛ (3) قلب نوجوان نورس مانند زمین خالی است. هر تخمی که در آن افشانده شود به خوبی می‌پذیرد.» یکی از دلایلی که ثابت می‌کند تمام محرکات محیطی می‌تواند در ضمیر کودک ثبت شود، وجود رفتارهای ناخود آگاه می‌باشد؛ زیرا انسان گاهی رفتاری از خود بروز می‌دهد که از چگونگی آن رفتار آگاهی کافی ندارند؛ مثل ترس از تاریکی. (4)

اسلام مکتب تربیت است و والدین را به تربیت نیکوی خود و فرزندانشان ترغیب و تشویق نموده است. خداوند متعال در قرآن کریم فرموده است: «یَا أَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکمُ ْوَ أَهْلِیکم نَارًا؛ (5) ای کسانی که ایمان آورده‌اید؛ خود و خانواده خود را از آتش نگاه دارید.» مولا امیرالمومنین (ع) در تفسیر این آیه شریفه می‌فرمایند: «عَلّموا انفُسَکُم و اُهلِیکُم الخَیر و أدَّبوهُم؛ (6) یعنی به خود و خانواده خود خوبی بیاموزید و آنان را تربیت کنید.» با توجه به آیه‌ای که مورد مطالعه قرار گرفت، اهمیت تربیت فرزندان به خوبی آشکار می‌شود. فرزندانی که تحت سرپرستی والدین قرار می‌گیرند؛ امید می‌رود که اگر به خوبی تربیت شوند؛ بتوانند افراد مفیدی برای خود و جامعه واقع گردند؛ زیرا تربیت فرزندان می‌تواند بهترین هدیه از سوی والدین برای فرزندان محسوب می‌شود.

حضرت امام صادق (ع) می‌فرماید: «بهترین میراث پدران برای فرزندان، ادب است نه مال و ثروت! زیرا ثروت از میان می‌رود و ادب پایدار می‌ماند.» (7) کودکی که در خانواده با ایمان و روشن ضمیر تربیت شده باشد، دارای ارزش والائی است؛ زیرا زندگی انسان بر پایه تربیت صحیح استوار است و اگر کودکی نیکو تربیت شود؛ بدون تردید می‌تواند فردی صالح و شایسته برای جامعه واقع گردد. تربیت خوب فرزند، بدون تردید دارای اجر اخروی نیز برای والدین می‌باشد؛ زیرا اثر فرزند صالح پس از مرگ والدین؛ همواره به آن‌ها می‌رسد و خداوند متعال آنها به خاطر تربیت فرزند صالح؛ مورد تکریم قرار می‌دهد. پیامبر بزرگوار (ص) می‌فرمایند: «هر کس دختر داشته باشد و او را خوب تربیت کند و به خوبی او را دانش بیاموزد و از نعمت‌هائی که خداوند به او عطا فرموده، به وفور بهره‌مندش سازد، آن دختر مانع و سپر پدر در برابر آتش دوزخ خواهد بود.» (8) مناسب‌ترین و معروف‌ترین طبقه بندی مراحل تربیتی کودک، توسط حضرت امام صادق (ع) ارائه گردیده است. آن بزرگوار به طور تلویحی در این روایت، تمام مسائل رشد جسمی، روانی، عاطفی و شخصیتی را مورد توجه قرار دادند. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «کودک خود را رها کن تا هفت سال بازی کند، سپس او را به مدت هفت سال تربیت کن، و به مدت هفت سال دیگر مشاورو ملازم خود قرار بده؛ اگر در این امر موفق گشتی چه بهتر، و در غیر این صورت هیچ خیر و ثمری در او نخواهد بود.» (9) در این روایت، امام صادق (ع) مراحل تربیتی کودک را تا رسیدن به مرحله جوانی به سه مرحله هفت ساله طبقه‌بندی می‌کنند. هر کدام از این مراحل دارای ویژگی خاصی می‌باشد که بر اساس رهنمودهائی از سوی آن بزرگوار توصیه گردیده است. با آگاهی از این رهنمودهای ارزشمند، می‌توان انتظار داشت که والدین و مربیان بتوانند آن چنان که شایسته است، فرزندانی تربیت کنند که فردی لایق برای خود و جامعه و خانواده خود باشند. (10)

احترام به فرزند

پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «فرزند شایسته، دسته گلی از جانب خداوند است که میان بندگان قسمت می‌کند.» (11) برای رسیدن به چنین موهبت عظیمی، شایسته است که والدین با آگاهی تمام با تربیت صحیح کودکان، راه را برای رسیدن به چنین مرحله‌ای بگشایند. مهم‌ترین وظیفه والدین نسبت به فرزندشان آن است که با احترام گذاشتن به او، همواره شخصیت فردی و اجتماعی او را حفظ کنند و او را در میان همسالان و همبازی‌هایش خفیف و خوار جلوه ندهند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «همان گونه که فرزند نباید به والدین خود بی احترامی کند، والدین نیز نباید نسبت به او بی احترامی نمایند.» (12) احترام به حقوق فردی و اجتماعی کودکان و نوجوانان از اهمیت بسزائی برخوردار است؛ زیرا که دارای حقوق اجتماعی، آنان می‌آموزد که در آینده فردی عدالت خواه تربیت شوند. بدین جهت لازم است والدین در میان آنها به عدالت رفتار نمایند تا این خصیصه در رفتار آینده آنان جلوه‌گر شود. آن بزرگوار در کلامی دیگر می‌فرمایند: «میان فرزندان خود در عطا و بخشش به عدالت رفتار کنید، همچنان که دوست دارید آنان نیز، در احترام و محبت، میان شما عادلانه عمل کنند.» (13)

چند راه ارتباط مطلوب با فرزندان (14)

1. باید به فرزندانتان احترام بگذارید و برایشان ارزش قائل شوید و در صورت لزوم، خطاهای آنان را تذکر داده تا در رفع و اصلاح آن‌ها بکوشند.
2. در محیطی آرام به بحث و گفتگو بپردازید.
3. سعی نمائید احساسات مثبت خود را در رفتار و گفتار آنان نشان دهید؛ ولی احساسات منفی را فقط در قالب کلمات با ملایمت ابراز نمائید.
4. به خاطر داشته باشید که نوجوانان نسبت به امر و نهی کردن بسیار حساس هستند.
5. هرگز در صدد قدرت نمائی بر نیایید؛ چون هم والدین و هم کودکان میل به احساس قدرت نمائی دارند و از این عمل لذت می‌برند.
6. برای کودکان مسئولیت تعیین نمائید.
7. با ابراز علاقه، آنان را از ابتلا به عقب ماندگی عاطفی نجات دهید.
8. از بی اعتنائی و بی تفاوتی بپرهیزید؛ که باعث نابودی و خرابی ارتباطات می‌شود.
9. همیشه به آن‌ها پند و اندرز ندهید فقط گوش کنید و گوش کنید.

مراقبت‌های والدین در رابطه با فرزندان (15)

در سه سال اول که دوره پرستاری، نام دارد والدین وظایفی دارند:

1. استحمام کودک تا سه سالگی توسط مادر انجام می‌شود؛ اما از چهار سالگی، دختر توسط مادر و پسر توسط پدر حمام می‌شوند. البته عورتین باید پوشیده باشد.
2. در پوشش لباس تا سه سالگی باید لباس‌های رنگ روشن داشته باشند و بعد از آن، رنگ و دوخت لباس باید جنسیت کودکان همخوانی داشته باشند. اگر لباس، تنگ و چسبان باشد باعث فشار؛ خستگی و عصبانیت کودک می‌شود. ضمناً در بیداری پیش از موعد غریزه جنسی، مؤثر است. لباس‌های زیر نباید زبر و از الیاف پلاستیک باشد بلکه باید از جنس نخ پنبه‌ای باشد.
3. ختنه پسران، همان هفته اول بعد از تولد یا حداکثر تا پایان ماه اول باشد که زخم آن خیلی زود جوش می‌خورد.
4. خوب است کودکان در حضور و دید والدین بازی کنند تا خطاهای اخلاقی با تذکر بر طرف شود. به کودکان اجازه ندهید کولی بازی یا عروس و داماد بازی کنند.
5. در معاشرت‌ها فرهنگ برهنگی در دختران بیش از پسران است چه والدین و چه فرزندان در منزل آستین‌ها تا مچ و پاها را نیز تا مچ پا بپوشانند. نامحرمان حق ندارند کودکان ممیز را ببوسند و محرمان فقط باید پیشانی بچه‌ها را ببوسند، دختران در سن تمیز نباید روی پای پدران، و پسران روی پای مادران بنشینند!
6. اگر زخم یا دمل در محدوده‌ی عورتین و کشاله ران پیدا شد باید برای درمان سریع آن اقدام شود.
7. برای دفع انگل‌ها و کرمک‌ها که موجب تحریک مخرج است باید اقدام شود.
8. در سایش‌ها هرگز به کودک اجازه ندهیم که به رو بخوابند!
9. در نوازش کودکان که امر لازمی است از جملات نادرست (فلان چیز تو را بخورم ...) استفاده نکنید.
10. در پاسخ به سئوالات کودکان، گوش کنیم ساده و صحیح جواب دهیم. اگر پرسیدند: من چگونه به وجود آمدم؟ خوب است مادر بگوید: تو خیلی کوچک بودی و من خیلی تو را دوست داشتم و در شکم خود گذاشتم، بعد خدا تو را به دنیا آورد به تو شیر دادم تا بزرگ شدی و خدا را شکر می‌کنم کودکان تا همین حد راضی می‌شوند. هرگز نباید در پاسخ به آن‌ها مسائل زناشوئی مطرح شود! البته اگر در منزل پرنده‌ای نگهداری شود که کودک زاد و ولد آن‌ها را ببینند پاسخ بسیاری از سئوالات خود را دریافت می‌کنند.

زمان آغاز تربیت دینی

بزرگان، دوران نونهالی را آغاز آموزش دینی می‌دانند. در روایتی از حضرت علی (ع) نقل شده است که خطاب به فرزندش امام حسن مجتبی (ع) فرمودند: «فرزندم، قبل از این که دلِ نرم تو سخت، و فکرت مشغول شود، من به تربیت تو اقدام کردم» (16) در نگاه دینی، برای داشتن فرزند سالم و صالح؛ علاوه بر انتخاب همسری اصیل و دین‌دار، رعایت مسائلی مانند زمان و چگونگی آمیزش و نیز دقت در تغذیه حلال و مناسب در دوران بارداری و شیردهی ضروری است. بخشی از سلامتی و بیماری، زشتی و زیبائی؛ خوش خلقی و بدخلقی؛ و باهوشی و کودنی فرزندان، به تغذیه پدر و مادر در آن‌ها قبل از انعقاد نطفه و دوران جنینی مربوط می‌شود؛ به عنوان نمونه از رسول اکرم (ص) نقل شده است که شیر، پایه و اساس تربیت است؛ چرا که صفات زن را به طفل منتقل می‌کند. (17) زمان شروع تربیت دینی از دوران نونهالی است؛ چرا که فطرت خداجوی کودک هنوز دست نخورده است و این، کار مربی را بسیار آسان می‌کند. حضرت علی (ع) می‌فرمایند: «آنچه را فرد در کودکی می‌آموزد، مانند نقشی است که روی سنگ حک می‌شود.» (18) یا اینکه می‌فرمایند: «قلب کودک مانند زمین خالی است که هر بذری را در آن بریزند، رشد خواهد کرد» (19) اذان و اقامه که در بدو تولد در گوش نوزاد طنین انداز می‌شود، در واقع عصاره‌ای از آموزه‌های دینی- الهی است که در ضمیر ناخودآگاه او تأثیر خواهد داشت؛ لذا بر انجام این کار بسیار تأکید شده است. بسیاری از ما نیز خاطرات تلخ و شیرین از دوران طفولیت و کودکی خود در ذهن داریم و این امر نشان دهنده‌ی تأثیر پذیری در دوران کودکی است. (20)

تأثیر باور دینی در تربیت

پیش شرط تأثیر امر و نهی والدین این است که خود آن‌ها عامل به مسائل و احکام دینی باشد و پیش شرط عامل بودن والدین، باور قلبی آنها به آموزه‌های الهی است. در تعالیم دینی آمده است که در یک مورد اجازه‌ی ریا داریم، آن هم هنگام آموزش اخلاق به فرزندانمان است؛ یعنی انجام اعمال دینی در معرض دید کودک باشد تا او نیز به آن سمت و سو تشویق شود؛ مانند خواندن نماز در کنار فرزند و یا کمک به نیازمندان توسط کودک. از همین رو به دیگران نیز توصیه شده است که در طول زندگی، دیگران را با رفتار خود به دین دعوت کنند. امام صادق (ع) در روایتی می‌فرمایند: «کُونوا دَعاه‌ی لِلنّاس به غیرِ ألسِنَتِکُم؛ (21) یعنی مردم را با روشی غیر زبانتان، به سوی خدا بخوانید.»

پس چنانچه فرزند ما بر خلاف آموزه‌های دینی رفتار می‌کند، باید علت را در خودمان جستجو کنیم و ببینیم کجا اشتباه کرده‌ایم؟ اگر والدین معتقد نباشند که نماز، کلید رستگاری و خوشبختی آدمی است، در نتیجه برای آموزش نماز به فرزندان نیز وقت نمی‌گذارند. کودک باید دین را که در روان‌شناسی، یک اصل مهم تربیتی به شمار می‌آید. هنگام نماز، پدر و مادر هر دو باید به نماز بایستند. اگر مادر به نماز بایستد، ولی پدر مشغول کار دیگری باشد، بچه با خود می‌گوید: گویا نماز خیلی مهم نیست، چون پدر نخواند و طوری هم نشد! حتی مادر در ایام عذر شرعی، می‌تواند بر سر سجاده بنشیند و مشغول ذکر و دعا باشد و یا فرزند به مسجد و ... برده شود. نقل می‌کنند که فردی در مراجعه به منزل یکی از آشنایان خود، از فرزندش سراغ او را می‌گیرد. او در جواب می‌گوید: پدرم کار دارد. آن فرد می‌پرسد: مشغول نماز خواندن است؟ کودک پاسخ می‌دهد: نه، پدرم اصلاً نماز نمی‌خواند! چند لحظه بعد، پدرش می‌آید. آن شخص با تعجب می‌گوید: پسرت فکر می‌کند تو نماز نمی‌خوانی! او با خنده می‌گوید: درست است، چون نماز خواندن مرا ندیده است. صبح زود که همه خواب هستند، من به مسجد می‌روم و نماز می‌خوانم. ظهر هم سرکار هستم و همان جا نماز می‌خوانم. غروب هم برای نماز به مسجد می‌روم. از این داستان می‌توان دریافت که اگر فرزندان، نماز خواندن بزرگ‌ترها را نبینند به نماز تشویق نمی‌شوند. در چنین مواردی گاهی لازم است که والدین نمازشان را در خانه بخوانند و یا فرزندشان را با خود به مسجد ببرند. در واقع آنچه که به کوچک‌ترها درس می‌دهد، «رفتار» بزرگ‌ترهاست، نه «گفتار» آن‌ها. اما به راستی آیا تا به حال از خود پرسیده‌ایم که تا چه اندازه به ارزش‌های اسلامی و اعتقادات باور داریم که بخواهیم آن‌ها را به فرزندان خود منتقل کنیم!؟ بدانیم اگر در حضور فرزندان خود کتاب زندگی یعنی قرآن را مطالعه نکنیم، کودک نیز در آینده این کار را نمی‌کند. اگر قرآن به دست گرفتن فقط به سفره‌ی عقد و مجلس ختم خلاص شود، هیچ اثری نخواهد داشت. یک نمونه از این بی توجهی، این است که وقتی دانشجوی ما کتاب قرآن را باز می‌کند، یاسین را «یِس» می‌خواند! بنابراین باور قلبی والدین به مفاهیم دینی، بسیار مهم است. (22)

موارد آموزش دینی

محتوای آموزش دینی بعد از دو سالگی که تکلم کودک کامل می‌شود، عبارت است از: آموزش صلوات و ذکرهائی مثل «لا اله الاالله»، ایجاد محبت به پیامبر (ص) و اهل بیت (ع)، بیان خوبی‌ها و بدی‌ها، مشاهده نماز و مناجات والدین با پروردگار و ... پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «وقتی فرزندانتان شش ساله شدند، امر کنید نماز بخوانند. وقتی هفت ساله شدند، در این‌باره بیشتر تأکید کنید و در صورت لزوم می‌توانید آن‌ها را بزنید». (23) از مجموع روایات می‌توان دریافت که والدین باید به کودک خود از سه سالگی ذکر «لااله الا الله» و از چهار سالگی ذکر «محمد رسول الله» را بیاموزند. همچنین در پنج سالگی او را به قبله متوجه کنند و از شش سالگی سجده و رکوع را به او یاد دهند. از هفت سالگی نیز شیوه وضو گرفتن به کودک نشان دهند و او را به نمازگذاران امر کنند. البته نباید نقش زمان و مکان را در القای این آموزه‌های دینی نادیده گرفت. لحظات خستگی، آشفتگی، خواب آلودگی، اضطراب و کسالت‌های جسمی و روحی، زمان خوبی برای این امر خطیر و مقدس نیست. (24)

آموزش قرآن و روایات اسلامی

آموزش قرآن در دوران کودکی که سنین آموزش وی به شمار می‌رود از اهمیت زیادی برخوردار است. کودکانی که با قرآن مأنوس شده باشند از لحاظ رفتاری با دیگر کودکان تفاوت‌های بسیاری دارند. خواندن قرآن و درک مفاهیم آن می‌تواند رفتارهای نامطلوب انسان را از بین ببرد. علاوه بر آن، آموزش قرآن به فرزندان برای والدین اجر اخروی نیز دارد.

در روایتی از امام صادق (ع) می‌خوانیم: «هر کس فرزندش را ببوسد خداوند برای او کار نیکی در نامه عملش می‌نویسد و هر کس او را شاد کند، خداوند او را در قیامت شاد می‌گرداند و هر کس او را قرآن یاد بدهد والدینش فراخوانده می‌شوند و دو جامه ارزشمند به آنان می‌پوشانند که از نور آن در جامه صورت‌های بهشتیان، نورانی می‌گردد.» (25) از دیدگاه اسلام، همراه آموزش قرآن، فراگیری سخنان ائمه معصومین (ع) نیز از اهمیت بسزائی برخوردار است؛ زیرا کلام ارزشمند آن بزرگواران، تفسیر کننده آیات قرآن کریم می‌باشد و قرآن و روایات اسلامی مکمل یکدیگرند و یکی بدون دیگری نمی‌تواند فهم و درک عمیق در انسان ایجاد کند. حضرت امام صادق (ع) در این زمینه می‌فرمایند: «پیش از آنکه مرجئه (صاحب افکار باطل) بر شما پیشی بگیرند به یاد دادن احادیث به فرزندان خود مبادرت کنید.» (26) آموزش احادیث و سخنان ائمه معصومین (ع) می‌تواند دل‌های کودکان را بیدار نماید و قلوب آنان را مملو از آگاهی گرداند. علت انحراف نوجوانان و جوانان، در اثر وجود خلاء فکری آنان می‌باشد؛ زیرا اگر آنان از سنین کودکی به آموزش و تربیت اصیل اسلام با روشی که ائمه معصومین (ع) بیان فرموده‌اند؛ سوق داده شده بودند، اکنون در ذهن خود احساس بیهودگی نمی‌کردند و به سوی افکار باطل گرایش پیدا نمی‌کردند. مولا امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «از دانش ما به کودکان خود چیزی بیاموزید که خداوند به واسطه آن سودشان بخشد و صاحبان افکار باطل با آرای خود بر آنان چیره نشوند.» (27) بدین ترتیب وظیفه والدین در امر تعلیم و تربیت کودک، در این مراحل سنی بسیار سنگین می‌باشد؛ زیرا که این دوران، مرحله مهم آموزش است و نباید فرصت‌های طلائی آن را از دست داد.

آموزش و رعایت احکام

یکی دیگر از مراحل مهم این دوران که بر عهده‌ی والدین می‌باشد، دادن آموزش‌های خاص به کودکان و نوجوانان است؛ زیرا آنان در این سنین، به طور کامل راهنمائی‌های والدین را می‌پذیرند، بنابراین والدین باید از این موهبت خدائی استفاده کنند و آن‌ها را با آموزش‌های خاص این دوران آشنا سازند. یادگیری نماز صحیح، یکی از آموزش‌های خاص این دوران است که با دقت تمام از سوی والدین باید به فرزندان آموزش داده شود آموزش نماز دارای اهمیت ویژه‌ای است و کودکان و نوجوانان بهتر است از ابتدای این دوران به برگزاری نماز بپردازند. البته باید توجه داشت که این عمل به آموزش صحیح نمار نیازمند است و این وظیفه والدین است که آن‌ها را به این عمل تشویق و ترغیب نمایند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «فرزندان خود را در هفت سالگی نماز بیاموزید و چون ده ساله شدند، آن‌ها را بر ترک نمار تنبیه کنید.» (28) یکی از مشکلات خاص این دوران؛ آشکار شدن بلوغ زودرس در بعضی از نوجوانان می‌باشد. این موضوع می‌تواند علامت هشدار دهنده‌ای برای والدین باشد. برای جلوگیری از بلوغ زودرس در نوجوانان، دستورات مؤکّدی از سوی ائمه معصومین (ع) بیان گردیده است که می‌تواند قابل توجه والدین باشد. امام صادق (ع) در این‌باره می‌فرمایند: «کودک وقتی سن هفت سالگی را پشت سر گذاشت، دیگر جایز نیست زن‌ها را ببوسد.» (29) اسلام از همان آغاز تولد دوران دوم کودکی، دستور می‌دهد که آثار بلوغ زودرس را باید در کودک از بین برد و لذا چنین دستوری را برای والدین ارائه نموده است. یکی دیگر از عوامل بلوغ زودرس در کودکان، خوابیدن آنان کنار هم در یک رختخواب می‌باشد و لذا اسلام دستور داده است که کودکان بعد از ده سالگی به هیچ وجه نباید در یک رختخواب بخوابند. امام صادق (ع) در این زمینه می‌فرمایند: «باید رختخواب بین پسر با پسر، پسر با دختر و دختر با دختر را در ده سالگی از هم جدا کرد.» (30) یکی دیگر از عوامل ایجاد بلوغ زودرس در کودکان و نوجوانان که اهمیت بسیاری دارد و والدین همواره باید در رعایت آن کوشا باشند جدا کردن اتاق خواب نوجوانان از خود می‌باشد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد، خانوداه‌هائی که بیش از یک اتاق خواب برای خود و فرزندان ندارند و فرزندان نیز در اتاق والدین می‌خوابند، فرزندانشان به بلوغ زودرس دچار می‌شوند! (31) این موضوع می‌تواند هشدار برای والدین باشد و آنان را از خواب غفلت بیدار کند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «اگر مردی با زنش بیامیزد و در خانه، کودکی بیدار باشد و آن دو را ببیند و یا صدای نفس زدنشان را بشنود، آن کودک هرگز رستگار نخواهد شد.» (32) اکثر مطالعات منشأ انحرافات جنسی را ناشی از عدم آگاهی والدین بیان می‌کند.

چگونگی انتقال مفاهیم دینی

باید توجه داشت که ممکن است برخی از مفاهیم دینی برای کودکان ثقیل و خام باشد؛ لذا باید آن را مانند شکر در آب حل کنیم و همچون شربتی شیرین به فرزندانمان بچشانیم؛ یعنی برای آشنا ساختن آنان با ائمه اطهار (ع) از داستاهای معجزه و کرامات آن‌ها شروع کنیم تا برای نونهالان ما شیرین و جذاب باشد؛ زیرا آنان در سنی نیستند که از ما استدلال بخواهند. با همین روش باید آن‌ها را با فضایل و ارزش‌های مانند ایثار، جهاد، کمک به هم نوع و دیگر مفاهیم دینی همچون نماز، روزه و حجاب، احترام به والدین و معلم، نظم و انضباط، پاکیزگی و آراستگی، امانت‌داری، صداقت و ... آشنا کرد. نکته مهم برای ایجاد رابطه با نوجوانان و جوانان این است که مانند پیامبر اکرم (ص) «طبیب دوار؛ پزشک سیار» (33) باشیم و خود به سراغ بیمار برویم؛ نباید انتظار داشت که جوان به سراغ ما بیاید. در همین خصوص، نقل می‌کنند که پیامبر اکرم (ص)، حسن (ع) و حسین (ع) را به پشت خود سوار می‌کرد و می‌فرمود: «نیکو شتری است، شتر شما» (34) بنابراین قبل از هر چیزی باید اعتماد و علاقه جوانان را به خود جلب کنیم تا به آنچه آموزش می‌دهیم، اقبال داشته باشند. سعی کنیم فضای خانواده به گونه‌ای باشد که کودک دچار سانسور فکری نشود. در حقیقت باید زمینه‌ای فراهم گردد که فرزند به راحتی و با اشتیاق، مشکلات و سئوالات خود را با والدین مطرح کند اگر آنان نتوانند این وظیفه را به خوبی انجام دهند، جوان برای دریافت پاسخ سئوالات خود به راه‌های نادرست و منابع غیر مطمئن روی آورده و دچار گمراهی و مشکلات روحی و فکری می‌گردد. (35)

اهمیت دادن به سن تکلیف

یکی دیگر از وظایف والدین در حین آغاز سن تکلیف فرزندشان، این است که برای او جشن تکلیف برگزار می‌کنند و معنا و فلسفه آن را برای فرزند خود بیان نمایند؛ مثلاً در مورد لزوم نماز خواندن به او بگویند: «خدا نعمت‌های زیادی به ما داده که ما باید برای تشکر از او، نماز بخوانیم». یکی از بزرگان دین به نام سید بن طاووس (ره) نه تنها به سالروز مکلف شدن خود اهمیت می‌دهد و از آن روز به عنوان بزرگ‌ترین عید یاد می‌کند، بلکه به فکر می‌افتد تا جشنی برای بالغ شدن فرزند خود ترتیب دهد و از آن روز فراموش نشدنی تجلیل فراوان به عمل آورد. وی در نوشته خود از پدران و مادران، چنین گلایه می‌کند: «من تا کنون نشنیده‌ام کسی برای این روز بسیار بزرگ و فراموش نشدنی ارزشی قائل باشد و حق چنین روزی را ادا کرده باشد و یا برای از دست رفتن چنین روزی، لحظه‌ای غصه خورده باشد. از این رو خود و فرزندان و دوستانم را سفارش می‌کنم که حق چنین روزی را ادا کنند در بزرگ داشت و احترام آن بکوشند.» (36)

آری برگزاری جشن تکلیف، تأثیر ماندگار و نیکی در فرزندان دارد. همان گونه که ما برای او جشن تولد می‌گیریم و بهترین هدایا را در آن روز تقدیمش می‌کنیم تا خاطره‌ای دلنشین در آلبوم زندگی‌اش برای او ثبت شود، چنان چه برای جشن تکلیف نیز جشن و سرور بر پا کنیم، آغاز سن تکلیف برای او به یاد ماندنی و ارزشمند خواهد شد. (37)

پرخاش، ملایمت و نصیحت نوجوان

والدین نباید نوجوانان و جوانان را با اعمال نابخردانه و نسنجیده خود به عصیانگری وادار نمایند؛ زیرا روحیه عصیانگری و تمرُّد در آنها به شدت وجود دارد. پیامبر اکرم (ص) خطاب به مولا علی (ع) می‌فرمایند: «یا علی، لعنت خدا بر پدر و مادری باد که فرزند خویش را به عصیان وادارند و باعث قطع رابطه محبت شوند.» (38) گاهی والدین از رفتار پرخاشگرانه فرزندان خود شکوه و شکایت می‌کنند، در حالی که نمی‌دانند که خود آنان محرک پرخاشگری جوانان خود می‌باشند؛ زیرا جوان بر اساس دارا بودن روحیه جوانی، در مقابل هر محرکی که برایش غیر منطقی جلوه کند، واکنش نشان می‌هد. یکی دیگر از نابسامانی‌ها دوران نوجوانی، داشتن حالت لجاجت جوانان می‌باشد. این ویژگی ناهنجار، در بعضی از جوانان قابل مشاهده می‌باشد؛ باید دانش که انگیزه لجاجت هم، مانند انگیزه پرخاشگری، در رفتار خود والدین نهفته است. مولا علی (ع) در مورد علت لجاجت جوانان می‌فرمایند: «زیاده‌روی در ملامت کردن، شعله لجاجت را مشتعل می‌سازد.» (39) وقتی نصیحت گوئی والدین، رنگ ملامت به خود می‌گیرد سبب می‌شود که جوانان در مقابل این عمل واکنش نشان دهند. باید توجه داشت که نصیحت گوئی بیش از حد برای جوانان، آن هم در حضور دیگران می‌تواند شخصیت آنان را سرکوب و خدشه‌دار نماید مولای (ع) می‌فرمایند: «نصیحت گفتن فردی در حضور دیگران کوبیدن شخصیت او می‌باشد.» (40) بنابراین والدین باید به این امر آگاهی داشته باشند که هر گونه دلسوزی نا آگاهانه که در چهره ملامت کردن و نصیحت گوئی برای تربیت جوانان ابراز گردد، نه تنها مشکلی را حل نخواهد کرد، بلکه رابطه والدین و جوان را مکدر خواهد نمود. (41)

خانه و خانواده خوب و سالم از دیدگاه کودکان و نوجوانان (42)

1. کودک در خانواده مورد پذیرش و توجه باشد و خود نیز به خوبی از آن آگاه باشد.
2. نسبت به پدر و مادر و دیگر اعضای خانواده احساس تعلق و پیوستگی کند و خود را بخش مهمی از شبکه خانوادگی به حساب آورد.
3. از آزادی متناسب با سن و نیازهای خود در چهار چوب ضوابط اخلاقی و تربیتی متعادل برخوردار باشد.
4. به او مسئولیت‌های متناسب با سن و توانائیش داده شود.
5. به کودکان برای همکاری فرصت دهید؛ و در صورت انجام دستور از آن‌ها تشکر کنید.

6 . افکارش را بتواند با والدین خود در میان بگذارد و درخواست‌های خود را واضح و روشن بیان کند و از تجربه و تبادل نظر والدین بهره‌مند گردد.

7. حداقل در پاره‌ای از تصمیمات، دخالت داشته باشد.
8. پدر و مادر، خود، الگوی عملی همه آن چیزهایی باشند که به فرزندانشان می‌گویند و از آنان انتظار دارند.
9. اشتباهات و خطاهای آنان را بدون تنبیه و تمسخر اصلاح کنند.
10. پدر و مادر با رابطه گرم و صمیمانه فضای خانه را مطبوع سازند، به گونه‌ای که در آن، همه افراد همدیگر را دوست بدارند و به یکدیگر کمک کنند.
11. پدر و مادر با تشویق و مهربانی، زمینه‌های اعتقادی و مذهبی را در آنان پرورش دهند.
12. پدر و مادر انتظارات و توقعات خود را از فرزندانشان، متناسب با سن و تجربه کودک از او بخواهند.
13. از آنجا که پاره‌ای از یادگیری‌ها به دلیل بی تجربگی و نا آگاهی کودک همیشه قرین با موفقعیت نخواهد بود پدر و مادر سعی کنند بیشتر به موفقعیت‌ها و پیشرفت‌های او تکیه کنند تا بر شکست‌ها و خطاهای او.

نتیجه گیری

مباحثی که در این مقاله به آن‌ها پرداخته شد و نتایجی که از این مقاله عاید ما می‌گردد به شرح ذیل می‌باشد:

1. هر کودکی با فطرت توحید متولد می‌شود، لیکن این والدین او هستند که کودک را یهودی یا مسیحی تربیت می‌کنند.
2. محبت خود را به بچه‌ها صادقانه ثابت کنیم و توجه داشته باشیم که آن‌ها فرق لوس کردن با محبت را می‌فهمند.
3. در اجرای دستورات دینی، سخت گیری نکنیم. توجه داشته باشیم که آنها به اندازه خودشان مکلف هستند.
4. زمان شروع تربیت دینی از دوران نونهالی است؛ چرا که فطرت خداجوی کودک هنوز دست نخورده است و این، کارِ مربی را بسیار آسان می‌کند.
5. پیش شرط تأثیر امر و نهی والدین این است که خود آن‌ها عامل به مسائل و احکام دینی باشد و پیش شرط عامل بودن والدین، باور قلبی آنها به آموزه‌های الهی است.
6. باید زمینه‌ای فراهم گردد که فرزند به راحتی و با اشتیاق، مشکلات و سئوالات خود را با والدین مطرح کند.
7. قبل از هر چیزی باید اعتماد و علاقه جوانان را به خود جلب کنیم تا به آنچه آموزش می‌دهیم، اقبال داشته باشند.
8. نصیحت گوئی بیش از حد برای جوانان، آن هم در حضور دیگران می‌تواند شخصیت آنان را سرکوب و خدشه‌دار نماید.

نویسنده: حسن مانیان

منبع : اختصاصي راسخون

پي نوشت ها :

1. میزان الحکمه، ج 1، ص 103
2. الحدیث، ج 2، ص 377
3. تحف العقول، ص 67
4. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلام، صص 61 و 62
5. تحریم، 6
6. میزان الحکمه، ج 1، ص 103
7. میزان الحکمه، ج 1، ص 101
8. میزان الحکمه، ج 1، ص 101
9. میزان الحکمه، ج 1، ص 105
10. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلام، صص 74 - 72
11. میزان الحکمه، ج 14، ص 7085
12. میزان الحکمه، ج 14، ص 7109
13. میزان الحکمه، ج 14، ص 7089
14. بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانان، صص 17 و 18
15. بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانان، صص 70 و 71
16. نهج البلاغه، نامه 31، ص 522
17. مستدرک الوسائل، ج 15، ص 163
18. بحار الانوار، ج 1، ص 224
19. نهج البلاغه، نامه 31، ص 522
20. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص 47 و 48
21. وسائل الشیعه، ج 5، ص 246
22. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص 43- 45
23. مستدرک الوسائل، ج 3، ص 18
24. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص 41 و 52
25. پژوهشی در تعلیم و تربیت اسلامی، ص 203
26. حدیث تربیت، ج 1، ص 130
27. میزان الحکمه، ج 14، ص 7107
28. میزان الحکمه، ج 1، ص 103
29. اسلام و روان شناسی، ص 99
30. اسلام و روان شناسی، ص 99
31. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلام، ص 98 و 99
32. اسلام و روان شناسی، ص 100
33. بحار الانوار، ج 34، ص 239
34. بحار الانوار، ج 43، ص 285
35. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص 53 و 54
36. حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت (ع)، صص 294 و 296
37. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، صص 57 و 58
38. الحدیث، ج 1، ص 301
39. حدیث تربیت، ج 2، ص 65
40. الحدیث، ج 1، ص 130
41. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلام، ص 108
42. بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانان، صص 16 و 17

منابع پایانی

1. قرآن کریم.
2. امیرالمؤمنین، علی بن ابی طالب، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، انتشارات الهادی، چاپ چهارم، قم، 1379 ش.
3. بستانی، محمود، اسلام و روان شناسی، ترجمه محمود هویشم، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، مشهد، 1372 ش.
4. بن شعبه الحرانی، حسین، تحف العقول، ترجمه صادق حسن زاده، انتشارات آل علی، بی‌جا، 1382 ش.
5. ژاله فر، تقی، تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلام، انتشارات نیکان کتاب، چاپ اول، زنجان، 1384 ش.
6. سید میرزائی و شاهرخی و قطبی، داوود و علی و هادی، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، انتشارات احمدیه، چاپ پانزدهم، قم، 1390 ش.
7. صادقی، لیلا، بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانان، انتشارات سخن، چاپ اول، تهران، 1387 ش.
8. صانعی، مهدی، پژوهشی در تعلیم و تربیت اسلامی، انتشارات سناباد، چاپ اول، بی‌جا، 1378 ش.
9. عاملی، حر، وسائل الشیعه، انتشارات مؤسسه آل البیت، بی‌چا، قم، 1409 ق.
10. فرید تنکابنی، مرتضی، الحدیث، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بی‌چا، بی‌جا، 1376 ش.
11. فلسفی، محمد تقی، حدیث تربیت، پیام آزادی، بی‌جا، 1375 ش.
12. کاوه، سعید، ناکارآمدی‌ها در تربیت فرزندان، انتشارات سخن، چاپ اول، تهران، 1388 ش.
13. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، انتشارات مؤسسه الوفاء، بی‌چا، بیروت، 1404 ق.
14. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، انتشارات سازمان چاپ و نشر، چاپ سوم، بی‌جا، 1381 ش.
15. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، انتشارات مؤسسه آل البیت، بی‌چا، قم، 1408 ق.

عَنِ النَّبِيِّ(صلى الله عليه وآله وسلم) قالَ: يُفْتَحُ أَبْوابُ السَّماءِ فى أَرْبَعَةِ مَواضِعَ: عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ وَ عِنْدَ نَظَرِ الْوَلَدِ فى وَجْهِ الْوالِدِ وَ عِنْدَ فَتْحِ بابِ الْكَعْبَةِ وَ عِنْدَ النِّكاحِ[1]

از پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) است كه فرمودند: در چهار موقع عنايت و رحمت حق متوجه انسان مى شود:

به وقت باريدن باران، به هنگام نظر كردن فرزند به صورت پدر، از باب مهر و محبت، در آن زمان كه در خانه كعبه باز مى شود، و آن وقت كه عقد و پيمان ازدواج بسته شده، و دو نفر با يكديگر جهت زندگى جديد، وارد عرصه نكاح مى شوند.

قالَ النَّبِيُّ(صلى الله عليه وآله وسلم): تَزَوَّجُوا وَ زَوِّجُوا الاَْيِّمَ فَمِنْ حَظِّ امْرِء مُسْلِم إِنْفاقُ قيمَةِ أَيِّمِهِ وَ ما مِنْ شَىْء أَحَبَّ إِلَى اللّهِ مِنْ بَيْت يُعْمَرُ فِى الاِْسلامِ بِالنِّكاحِ.[2]

رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمودند: ازدواج كنيد، و پسران و دختران مجرّد را همسر دهيد، نشانه نيك بختى مسلمان اين است كه مخارج شوهر كردن زنى را به عهده بگيرد. چيزى نزد حضرت حق محبوبتر از خانه اى كه در اسلام به سبب نكاح آباد شود نيست.

قالَ النَّبِيُّ(صلى الله عليه وآله وسلم): زَوِّجُوا أَياماكُمْ فَإِنَّ اللّهَ يُحْسِنُ لَهُمْ فى أَخْلاقِهِمْ وَ يُوسِعُ لَهُمْ فى أَرْزاقِهِمْ وَ يَزيدُهُمْ فى مُرُوّاتِهِمْ.[3]

نبى اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمودند: مردان مجرد و عزب خود را زن دهيد، تا حضرت حق اخلاقشان را نيكو، و روزيشان را فراخ و گشاده، و جوانمرديشان رازياد كند.

قالَ رَسُولُ اللّهِ(صلى الله عليه وآله وسلم): النِّكاحُ سُنَّتى فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتى فَلَيسَ مِنّى.[4]

رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمودند: ازدواج روش من است، هر كس از راه و روش من روى بگرداند از من نيست.

قالَ النَّبِيُّ(صلى الله عليه وآله وسلم): مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ نِصْفَ دينِهِ، فَلْيَتَّقِ اللّهَ فِي النِّصْفِ الْباقي.[5]

رسول حق(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمودند: هر كس ازدواج كند، نيمى از دينش را بازيافته نسبت به نيم ديگر تقواى الهى را رعايت كند.

عَنْ أبى عَبْدِاللّهِ(عليه السلام) قالَ: جاءَ رَجُلٌ إِلى أَبى فَقالَ لَهُ: هَلْ لَكَ مِنْ زَوْجَة قالَ: لا فَقالَ أَبي: ما أُحِبَّ أَنَّ لِىَ الدُّنْيا وَ ما فيها وَ أَنّى بِتُّ لَيْلَةً وَلَيْسَتْ لِىَ زَوْجَةٌ.[6]

حضرت صادق(عليه السلام) مى فرمايند: مردى نزد پدرم حضرت باقر آمد، فرمود همسر دارى؟ عرضه داشت ندارم، پدرم به او گفت دوست ندارم دنيا و آنچه در آن است از من باشد و يك شب را بدون همسر به سر برم، آنگاه پدرم گفتارش را ادامه داد و فرمودند:

الرَّكْعَتانِ يُصَلّيهِما رَجُلٌ مُتَزَوِّجٌ أَفْضَلُ مِنْ رَجُل أَعْزْبَ يَقُومُ لَيْلَهُ وَ يَصُومُ نَهارَهُ؛ دو ركعت نمازى كه مرد همسردار مى خواند، بهتر است از قيام شب مرد عزب به عبادت و روزه گرفتنش در روز!!

آنگاه پدرم هفت دينار به آن مرد داد و فرمود با اين پول وسائل ازدواجت را فراهم كن، كه رسول حق(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمودند:

إِتَّخِذُوا الاَْهْلَ فَإِنَّهُ أرْزَقُ لَكُمْ؛ همسر انتخاب كنيد كه باعث وسعت رزق است.

قالَ رَسُولُ اللِّهِ(صلى الله عليه وآله وسلم):يامَعْشَرَ الشَّبابِ مَنِ اسْتَطاعَ مِنْكُمُ الْباهَ فَلْيَتَزَوَّجْ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَ أَحْصَنُ لِلْفَرْجِ.[7]

رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) فرمودند: جوانها هر كدام از شما را قدرت است ازدواج كند، تا ديدگانتان كمتر زنان را دنبال كند، و دامنتان پاك بماند.

وَقالَ(صلى الله عليه وآله وسلم) ما مِنْ بِناء فِي الاِْسْلامِ أَحَبِّ إِلى اللِّهِ مِنَ التَزْويجِ.[8]

و آن حضرت فرمودند: هيچ بنائى در اسلام نزد خداوند محبوبتر از ازدواج نيست.

وَ قالَ(صلى الله عليه وآله وسلم) مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أُعْطِيَ نِصفَ السَّعادَةِ.[9]

و نيز رسول خدا فرمودند: هر كس ازدواج كند نيمى از سعادت را به دست آورده.

قالَ النِّبِىُ(صلى الله عليه وآله وسلم): ما مِنْ شابٍّ تَزَوَّجَ في حَداثَةِ سِنِّهِ إِلاّ عَجَّ الشَّيْطانُ يا وَيْلَهُ يا وَيْلَهُ عَصَمَ مِنّي ثُلُثَىْ دينِهِ فَلْيَتَّقِ اللّهَ الْعَبْدُ فِي الثُّلُثِ الْباقي.[10]

رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) فرم فرمودند: هر كس كه در اوائل جوانى ازدواج كند، شيطان فرياد زند: فرياد از او، فرياد از او، دو سوّم دينش را از دستبرد من نگاه داشت، پس بايد عبد خدا در نگهدارى يك سوم ديگرش، جانب تقوا را رعايت كند.

راستى در ازدواج چه ارزشهاى والائى قرار دارد و چه منافع بزرگى نصيب مرد و زن مى نمايد و اسلام براى ازدواج چه عظمت و اهميتى قائل شده.!!

اى كاش خانواده ها راه را براى تسهيل اين امر مهم الهى و انسانى باز مى كردند و دست از سخت گيرى و زمينه سازى براى تحقق شرايط طاقت فرسا برمى داشتند و در حّد شئون خود به انجام اين مراسم اقدام مى كردند و در اين مسئله طريق قناعت به آنچه كه حاضر بود و از دست مى آمد مى پيمودند، تا دختران و پسران به اميال طبيعى خود برسند، و آرزوهايشان برآورده شود، و غرائز و شهوات آنان كه نعمت هاى حق است تبديل به كفران نعمت نگردد، و دامن پاك آنان به گناه و معصيت آلوده نشود.

حبس ماندن آمال و آرزوها، انحراف در غرائز و شهوات، گسترده شدن فساد و آلودگى، چشم چرانى و هوس گناه، خودارضائى و زنا، تجاوز به ناموس غير، سستى در تحصيل و تنبلى در عبادت، ظهور بيماريهاى عصبى و روانى، و بلاهاى ديگر ريشه در كجا دارد؟

در درجه اوّل سئوالات بالا را بايد از پدران و مادران سختگير، و اسيران در چنگال رسوم و عادات غلط، و گرفتاران چشم همچشمى، و در درجه بعد از خود پسران و دختران، آن پسران و دخترانى كه از عرصه گاه تقوا دورند، و در مرحله سوّم بايد از آنانى كه قدرت فراهم آوردن بساط ازدواج را براى جوانان دارند، ولى از انفاق مال در راه خدا بخل مىورزند پاسخ خواست، كه هر پاسخ منطقى و عقلى و قابل قبول در اين دنيا دارند، حتماً همان پاسخ را در دادگاه عدل الهى در روز قيامت، خواهند داشت.!!

پی نوشت ها :

[1]-ازدواج در اسلام/17.

[2]-همان مدرك/7.

[3]-همان مدرك/8.

[4]-بحار، ج 103، ص 220.

[5]-بحار، ج 103، ص 219.

[6]-وسائل، ج 14، ص 7.

[7]-ازدواج در اسلام/14.

[8]- بحار، ج 103، ص 222.

[9]-مستدرك الوسائل، ابواب مقدمات، باب اوّل.

[10]-بحار، ج 103، ص 221.

نويسنده:استاد حسين انصاريان

منبع: نظام خانواده در اسلام، استاد حسين انصاريان

با وجود اسلام‌ستیزی و سیاه‌نمائی‌هایی که به نام اسلام در جهان انجام شده، این دین مبین در کشورهای آسیای مرکزی از زمان استقلال تاکنون رشد چشمگیری داشته است.

در 2 دهه اخیر اسلام یکی از عوامل کلیدی تأثیرگذار بر وضعیت سیاسی و اجتماعی کشورهای آسیای مرکزی بوده است.

محققان و تحلیلگران قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان در قالب یک طرح واحد به بررسی چگونگی اسلامی شدن این کشورها پرداختند.

فضای مذهبی در قزاقستان توسط دولت این کشور، در قرقیزستان توسط کمیسیون ویژه و در ازبکستان و تاجیکستان توسط کمیته امور مذهبی کنترل می‌شود.

مهمترین مرکز و نهاد غیردولتی در این حوزه مرکز اسلامی تاجیکستان، شورای علماء و در سطح کشورهای منطقه اداره امور مسلمانان می‌باشد.

در حال حاضر در قزاقستان قریب 300 مسجد وجود دارد که این تعداد در سال 1991 تنها 68 عدد بود.

در قرقیزستان نیز حدود 2700 مسجد فعال است که در سال 2009 این تعداد 1973 عدد بود.

در تاجیکستان بیش از 400 مسجد و در ازبکستان نیز بیش از 2100 مسجد و سازمان اسلامی وجود دارد.

مؤسسات و مراکز آموزشی دینی در کشورهای منطقه

وضعیت تحصیل علوم دینی در کشورهای آسیای مرکزی متفاوت است. در قرقیزستان بیش از 112 مرکز و نهاد آموزش مذهبی و اسلامی به ثبت رسیده و 102 مدرسه که 88 عدد آن فعال می‌باشند.

در قزاقستان 13 مرکز آموزشی، یک دانشگاه اسلامی و یک کالج  پیشرفته، 9 مدرسه و چند مرکز برای خواندن قرآن وجود دارد.

در ازبکستان 11 مرکز آموزشی اسلامی، 2 کالج و 9 مدرسه دینی وجود دارد.

ازبکستان و رنسانس اسلامی

احیای مذهب و دین در ازبکستان پس از استقلال رشد چشمگیری یافت. به برکت این تحول تعداد مساجد در این کشور رو به افزایش گذاشت.

چالش‌های افراط‌گرایی که ازبکستان آن را از سال‌های 1990 تجربه کرده کنترل شدید دولت بر فضای مذهبی را به دنبال داشت.

در ابن کشور ساخت مراکز و سازمان‌های مذهبی و آموزش‌های مذهبی ممنوع گردید و دولت به طور غیر علنی حضور جوانان را در مساجد برای خواندن نمازهای پنجگانه محدود و برای بانوان و دختران پوشیدن حجاب را در مراکز آموزشی و گذاشتن ریش را برای مردان ممنوع کرد.

در زمان «اسلام کریم‌اف» سیاست وی به گونه‌ای بود که نقش مذهب در زندگی مردم کاهش پیدا کرد و تقویت مذهب روندی معکوس در جامعه داشت.

اگر چه به افتخار اولین رئیس جمهور ازبکستان در اکتبر سال 2016 در «تاشکند» مسجدی با نام «اسلام اتا» افتتاح گردید.

در حال حاضر در این کشور فضای جدیدی در رابطه با مذهب در حال شکل گیری است.

«شوکت میرضیایف» رئیس جمهور جدید از مکان‌های مقدس دیدن می‌کند و با روحانیون به گپ و گفت می‌پردازد. ضمن اینکه در نشست و جلسه امامان در 15 ژوئن سال 2017 در تاشکند سخنرانی کرد.

بنابراین صفحه جدیدی در روابط بین قدرت و مذهب در عصر پس از اتحاد شوروی باز می‌شود.

اسلام و قزاقستان

اسلام شناسان معتقدند سهم کسانی که قوانین اسلامی را در زندگی خود پیاده کردند در دهه‌های گذشته 11 تا 7 درصد از کل جمعیت مسلمان قزاقستان بوده و همین شاخص است که سطح دینداری در این کشور را از دیگر همسایگان خود در آسیای مرکزی متمایز کرده است.

در سال 1990 اسلام در سیاست داخلی کشورهای آسیای مرکزی نقش مهم و قابل توجهی نداشت ولی نقش اجتماعی دین قابل توجه بود و در اواخر سال‌های 1990 این کشورها شاهد فعالیت‌های مذهبی و ظهور رهبران و جوامع مذهبی غیر رسمی بودند.

با آغاز سال 2011 در قزاقستان سلفی‌گری که فعالیت شدیدی نیز در حملات تروریستی داشتند ممنوع شد.

بنا بر آمار رسمی از سال 2016 در این رابطه بیش از 500 نفر به اتهام شرکت در فعالیت‌های تروریستی و افراط‌گرایی زندانی شدند.

به همین دلیل دولت و حکومت تلاش کردند از طریق اداره امور روحانیون، فضاهای مذهبی را کنترل کند.

بحث درباره جزئیات و ویژگی‌های لباس اسلامی در نهادهای عمومی و مدارس قزاقستان از سال 2010 آغاز شد و ممنوعیت پوشیدن حجاب در سال 2016 توسط دولت این کشور مطرح شد.

با این حال نقش رو به رشد اسلام را می‌توان در قزاقستان از تعداد کسانی که در ماه رمضان روزه می‌گیرند یا افرادی که به سفر حج واجب می‌روند مشاهده  کرد.

اغلب کارمندان دولت جلسات کاری خود را در روز جمعه نمی‌گذارند تا بتوانند در نماز جمعه شرکت کنند و این یعنی اینکه اسلام به یک آئین اجتماعی تبدیل شده است.

تاجیکستان: اسلام و سیاست

اسلام در تاجیکستان نقش عمده‌ای را بازی می‌کند و هویت دینی اغلب با هویت ملی همگرایی دارد.

خاطرات تاریخی تاجیکان در عصر اتحاد جماهیر شوروی و حکومت شوراها، همواره با غیر قابل شکست بودن ارزش‌های اسلامی همراه بوده که در آن زمان به شدت سرکوب می‌شد.

در زمان شوروی سابق در تاجیکستان برای اولین بار حزب نهضت اسلامی ایجاد شد که تنها حزب اسلامی دولتی در آسیای مرکزی بود ولی پس از استقلال این کشور، به قدرتمندترین حزب تبدیل شد.

تعامل اسلام سیاسی با حکومت سکولار تاجیکستان را می توان به 3 مرحله تقسیم کرد:

اول: تقابل بدون سازش برای حفظ ماهیت ملی دولت (1997-1991 و جنگ داخلی تاجیکستان)

دوم: حفظ موقعیت در چارچوب توافقنامه صلح 2010-1997

سوم: نزدیک شدن اسلام سیاسی به عرصه سیاسی- اجتماعی  از سال 2010 تاکنون

در سال‌های جنگ داخلی 1997-1992 و در سال‌های بازسازی بعد از جنگ 2008-1997 پروژه ساخت مسجد به عنوان محل عبادت با شتاب انجام شد و کار به جایی رسید که تعداد آنها با تعداد مدارس سطح کشور برابری می‌کرد.

مقامات نگران روند دینی شدن سطح زندگی مردم شدند و تلاش کردند که از روند اسلام گرایی در جامعه جلوگیری کنند.

شورای علمای تاجیکستان که یک ارگان مردم نهاد بود توسط دولت کنترل شده و حقوق و دستمزد امامان از طرف دولت پرداخت می‌شد.

بعد از حوادث سپتامبر سال 2015 که دولت آن را یک کودتای نظامی معرفی کرد، دادگاه عالی تاجیکستان فعالیت حزب نهضت اسلامی را ممنوع اعلام کرده و بعد از رفراندوم قانون اساسی در 22 می 2016 ممنوعیت فعالیت این حزب تصویب شد.

اکنون نام حزب نهضت اسلامی تاجیکستان تنها در تاریخ این کشور باقی مانده که یک حزب سیاسی اسلامی در سراسر آسیای مرکزی بود.

قرقیزستان، سیاست و اسلام

پس از فروپاشی شوروی، اسلام تنها الگوی ایدئولوژیک مردم قرقیزستان نبود که نگاه خود را به آن دوخته باشند زیرا ایده‌های لیبرالی، دموکراسی، آزادی و حقوق بشر جذابیت زیادی برای قرقیزها داشت.

روند جستجوی هویت ایدئولوژیک در قرقیزستان، همچنان ادامه دارد و نقش اسلام نیز در این فرایند هم چنان رو به رشد است.

موضع محتاطانه «عسکر آقایف» اولین رئیس جمهور قرقیزستان در رابطه با اسلام کاملا مشخص و متمایز است. وی اعتقاد داشت که نباید اسلام را از دیگر ادیان جدا کرد و اسلام را بیشتر در حوزه فرهنگی قرار داد.

آقایف حداقل در انظار عمومی دعا نمی‌کرد و نماز هم نمی‌خواند.

«قربان بیک باقی اف» دومین رئیس جمهور قرقیزستان، درست مثل اقایف محصول عصر اتحاد شوروی بود ولی توجه بیشتری نسبت به مسائل دینی و اسلام داشت.

اولین قانونی که باقی اف تایید کرد آزادی مذهب بود.

اما «الماس بیک آتامبایف» در دوران ریاست جمهوری خود، در درجه های مختلف به اسلام توجه می‌کرد و نسبت به روسای جمهور پیشین ، وی بیشتر از مذهب، هویت و امنیت صحبت می‌کند.

آتامبایف در سال 2015 حضور خود در ساخت مسجدی در بیشکک برای یادمان قربانیان حوادث سال 2010 را به خوبی نشان داد.

اما حمله 11 سپتامبر سال 2001 در آمریکا، منجر به برخی تغییرات در این روند شد. علیرغم تلاش دولت برای محدود کردن نفوذ دین، به ویژه در حوزه سیاست، این فرایند به هر دلیلی رشد خودش را داشت و رشد مذهب آنهم در فضای سیاسی بیشتر و بیشتر شد.

در سال 2010 «تورسون بای باقر اوغلو» نماینده مجلس به جای قسم به قانون اساسی به قرآن قسم خورد و در سال 2011 در ساختمان پارلمان این کشور برای اولین بار نمازخانه ساخته شد و بعد در سال 2015 نمازخانه دوم با مساحتی بیشتر ساخته شد.

نفوذ اسلام در ذهن و خلق و خوی مردم به کیفیت آموزش در موسسات آموزشی مذهبی مربوط می‌شود.

در حال حاضر کمیسیون امور مذهبی قرقیزستان با اداره روحانیت این کشور، فعالیت مشترکی دارند و مفاهیم آموزشی مذهب بررسی می‌شود.

در مجموع اداره امور معنوی مسلمانان می‌تواند ادامه دهنده شیوه‌های مدیریت متمرکز بر شورا ولی در فضای مذهبی برای هر یک از کشورهای آسیای مرکزی باشد.

فرایند آشکار و عینی رشد ارگان‌های مذهبی در اولین سال‌های استقلال کشورهای آسیای مرکزی غیر قابل انکار بود ولی به مرور دولت‌ها گام‌هایی در جهت کنترل این فرایند برداشته و نظارت را بر این امور تقویت نمودند.

در آسیای مرکزی تنها تاجیکستان تجربه خوبی در جهت دارا بودن یک حزب سیاسی مذهبی داشت که امروز نیز مشارکت این ارگان در حیات سیاسی دولت این کشور غیر ممکن شده است.

احیای اسلام سنتی در کنار فعالیت دولت‌ها به نوبه خود باعث ایجاد اعتماد متقابل بین دولت‌ها و مسلمانان در منطقه خواهد شد.

وزیر امور خارجه گفت در برنامه‌هایش سفر به روسیه و هم‌چنین کره شمالی قرار دارد و در عین حال اعلام کرد خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) یکی از انتخاب‌های ایران است.

محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه کشورمان درباره مصاحبه‌اش با فاکس نیوز عنوان کرد: فاکس نیوز رسانه‌ای است که قسمتی از مردم آمریکا و کسانی که با این دولت ارتباطات نزدیک‌تری دارند با این رسانه مأنوس هستند و از این رسانه استفاده می‌کنند.

*گفت‌وگو با فاکس نیوز

ظریف گفت‌وگویش با فاکس نیوز را به خاطر ارتباط با لایه‌ای از مردم آمریکا که طرفدار دولت ترامپ هستند خواند و گفت: این تذکر داده می‌شد که منافع آمریکا در حال قربانی شدن برای منافع اسرائیل و یک گروه جنگ طلب است. این واقعیت؛ موضوع جدیدی نیست، اما فضا را به قدری با تبلیغات و هوچی گری سنگین کرده‌اند که بسیاری از کسانی که به این واقعیت باور دارند، جرأت این را ندارند که این واقعیت را به راحتی به زبان بیاورند. برای همین است که به زبان آوردن این واقعیات در این محیط هم لازم است و هم می‌تواند در شکستن این فضای اختناق خبری برخلاف ادعای آزادی، موثر باشد.

*خروج از NPT جزء انتخاب‌های ایران

ظریف همچنین درباره خروج ایران از معاهده NPT به خبرگزاری صدا و سیما گفت: انتخاب‌های جمهوری اسلامی متعدد است، مقامات کشور در حال بررسی آن هستند، حسب اینکه چگونه اقدام شود انتخاب‌های متعددی است و آنچه مطرح کردید، یعنی خروج از NPT یکی از آنهاست.

نشریه «فوربس» در مطلبی نوشت: واشنگتن نمی تواند با تحریم های شدیدتر نفتی، شرکای بزرگ نفتی ایران را مجبور به نخریدن نفت از این کشور کند زیرا چنین موضوعی در نهایت به دستور کار داخلی آمریکا لطمه می زند و در کمترین حالت سبب افزایش بهای نفت می شود.

در مطلب این نشریه که به قلم "پانوس موردوکوتاس" استاد اقتصاد دانشگاه "ال. آی. یو" نیویورک و با عنوان "تحریم های نفتی ایران؛ چین هنوز آماده رویارویی با آمریکا نیست" نوشته شده، آمده است: عزم آمریکا برای تحمیل تحریم ها و رساندن صادرات نفت ایران به صفر، چین را مجبور به انتخاب کرده است. چین از جمله کشورهایی است که پیش از این از تحریم نفتی ایران معاف شده بود. اما پکن در پی رد تمدید معافیت ها، از انتقاد از واشنگتن پرهیز کرد و در سرمقاله ای در روزنامه 'گلوبال تایمز' یکی از روزنامه های پرتیراژ چین تلاش کرد منافع خود در خاورمیانه را روشن کند و راه های بالقوه ای که می تواند تلفات بالقوه تحریم ها را کاهش دهد، روشن سازد. در این سرمقاله آمده است: 'ما فکر می کنیم چین باید منافع و اصول خود را درباره خرید نفت از ملت های خاورمیانه روشن و تلاش کند نابودی منافع ملی چین را کاهش دهد.'

در ادامه مطلب درج شده در این نشریه آمریکایی تصریح شده است: پکن همچنین در این سرمقاله از قصد خود همراه با اروپایی ها و روس ها برای حفظ روابط خوب با ایران نوشت. در این سرمقاله اضافه شده است، 'چین باید به طور مشترک از توافق هسته ای ایران با انگلیس، فرانسه، آلمان و روسیه محافظت و همچنین باید روابط دوستانه و همکاری با ایران را حفظ کند'.

ظاهرا چین هنوز برای مقابله با آمریکا آماده نیست. چین حق ژئوپلیتیک و نظامی مناسبی برای انجام این کار را ندارد و زمانبندی آن هم درست نیست، زیرا پکن در حال مذاکرات تجاری با واشنگتن است.

با این حال، 'تئوپانیس ماتسوپولوس' تحلیلگر نفتی مستقر در آتن به روشنی توضیح می دهد چین از خروج ایران از بازار جهانی نفت آسیب می بیند.

ماتسوپولوس می گوید: ایالات متحده آمریکا علیه اقتصادهای مهمی مانند چین و اتحادیه اروپا اعلان جنگ اقتصادی می کند و خروج نفت ایران از بازار جهانی انرژی سبب افزایش بهای نفت خام می شود، زیرا حدود 2 میلیون بشکه نفت در روز از بازار خارج خواهد شد. این امر سبب تسریع تورم اقتصادی در چین می شود و کندی رشد اقتصاد آن را هم سرعت می بخشد.

در همین حال، ماتسوپولوس، اروپایی ها را در این مساله در کنار چین نمی بیند. وی می گوید: کشورهایی که به طور مستقیم با برنامه سرمایه گذاری 'راه ابریشم جدید' ارتباط دارند از چین حمایت می کنند. اما اتحادیه اروپا سیاست های مشترک خارجی با چین ندارد. بنابراین دیگر جایی برای همکاری با چین علیه سیاست خارجی قدرتمند و جامع آمریکا باقی نمی ماند.

با این حال، 'جف یاسیتن' تحلیلگر ارشد بورس فکر نمی کند که واشنگتن در اجرای کامل تحریم های نفت ایران جدی باشد.

وی افزود: آخرین باری که دولت آمریکا این مساله را مطرح کرد، بیشتر یک تهدید توخالی بود. کاخ سفید هرگز این تهدید را دنبال نکرد و در آخر هم بجای آنکه فشار را بر بزرگترین خریداران نفت ایران بیشتر کند، گفت: فراموشش کنید. من انتظار دارم این بار هم مانند قبل باشد. در واقع این اهداف بیشتر به منظور رسیدن به اهداف سیاسی داخلی مطرح شده نه موارد ژئوپولیتیک.

به گفته یاستین، واشنگتن نمی تواند با تحریم های شدید نفتی، شرکای بزرگ نفتی ایران را وادار به پیروی از آن کند زیرا این امر در نهایت به دستور کار داخلی آمریکا لطمه می زند و در کمترین حالت سبب افزایش بهای نفت می شود.

نشریه فوربس در سال 1917 میلادی توسط یک مهاجر اسکاتلندی به نام 'برتی چارلز فوربس' بنا نهاده شد.

فوربس یک مقاله‌ نویس برجسته در زمینه مسائل اقتصادی بود و برای مجله 'هرست' قلم می‌زد.

بعد از مرگ فوربس در سال 1954 'بروس' فرزند وی جانشین او شد.

امروزه مجله فوربس هر دو هفته یک بار منتشر و یکی از مشهورترین مجله‌های اقتصادی آمریکا و جهان محسوب می شود.

«هالی زارمبا» کارشناس انرژی مرکز اویل پرایس می‌گوید، هند به‌تدریج روند واردات نفت از ایران را کاهش می‌دهد اما بعد از اتمام معافیت‌ها صادرات نفتی ایران به هند به صفر نخواهد رسید زیرا دهلی نو برای استفاده از سیستم پرداختی روپیه به واردات یک‌صد هزار بشکه نفت خام در روز از ایران ادامه می‌دهد.

به گفته «زارمبا»، این انتخاب دولت هند بیشتر یک تصمیم امنیت انرژی است تا یک انتخاب سیاسی، هند در چند ماه گذشته بسیار تلاش کرد تا منابع تأمین انرژی خود را به‌طور قابل توجهی گسترش دهد اما از طرف دیگر روابط هند و ایران از نظر تاریخی بسیار حائز اهمیت است و دهلی همچنان برای حفظ این روابط تلاش می‌کند.

«بجارنی اسشیلدراپ» رئیس مرکز تحقیقاتی (SEB) گفت،برغم آنکه دولت آمریکا تصمیم بر اعمال فشار حداکثری بر نفت ایران گرفته است، اما برای کشورهای وارد کننده نفت ایران از جمله هند بسیار دشوار است که واردات خود را به صفر برسانند.

به گفته «اسشیلدراپ»، هند اگرچه واردات نفت از ایران را در مدت شش ماه گذشته به نصف رسانده است اما به نظر نمی‌رسد که دولت هند بتواند بعد از اتمام معافیت‌ها (12 اردیبهشت) اقدامی در راستای جلب نظر مقامات آمریکایی انجام دهد.

کاخ سفید روز دوشنبه گذشته در بیانیه‌ای اعلام کرد، دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا تصمیم گرفته است معافیت مشتریان نفت ایران را از اجرای تحریم‌های نفتی علیه ایران تمدید نکند.

این تصمیم آمریکا مورد انتقاد چین و هند قرار گرفته و به نظر می‌رسد بر تعداد کشورهای معترض به این رویکرد افزوده خواهد شد.

کاخ سفید در بیانیه خود تاکید کرده است که این تصمیم را باهدف به صفر رساندن صادرات نفت ایران و قطع دسترسی ایران به منبع اصلی درآمد خود اتخاذ کرده است.

«رجب طیب اردوغان» رئیس جمهور ترکیه روز شنبه گفت جنایتی که اخیرا در سریلانکا روی داد هیچ ارتباطی به اسلام نداشته و در راستای اهداف کسانی است که به دنبال مشروعیت بخشی به اسلام‌هراسی هستند، نظیر آن چیزی که چند هفته پیش در نیوزیلند روی داد.

وی که در جمع اعضای حزب عدالت و توسعه در آنکارا صحبت می‌کرد، افزود: دستان و قلب یک مسلمان واقعی به خون بی‌گناهان آغشته نخواهد شد.

رئیس جمهور ترکیه اضافه کرد: سازمان‌های تروریستی نظیر داعش، القاعده، بوکوحرام، الشباب و گولن که نام اسلام را یدک می‌کشند وظیفه‌ای جز خدمت به دشمنان اسلام ندارند.

وی تاکید کرد که رهایی جهان اسلام در سایه از بین بردن این سازمان‌های تروریستی بوده که خون مسلمانان را به سرعت می‌مکند.

اردوغان همچنین ابراز امیدواری کرد رویدادهایی که در سودان روی می‌دهد بر اساس خواسته‌ها و آرزوهای ملت این کشور باشد.

یکشنبه گذشته در پی حمله مسلحانه و انفجار پیاپی هشت بمب در چند کلیسا و هتل واقع در سریلانکا، 253 نفر کشته و بیش از پانصد تن مجروح شدند. کلیسای «سنت آنتونی» در منطقه کوچچیکاده، کلیسای «کاتوواپیتیا» در منطقه کاتانا، هتل‌های «شانگری-لا» و «کینگبری» در کلمبو از جمله اهداف این انفجارهای تروریستی بودند. 

گروه تروریستی داعش مسئولیت این انفجارها را برعهده گرفت. پیشتر دولت سریلانکا گروه محلی «جماعت توحید» را مسئول این انفجارها معرفی کرده و گفته بود این گروه، این حملات تروریستی را با کمک یک شبکه بین‌المللی سازماندهی کرده است.

وزارت امور خارجه پاکستان در بیانیه‌ای اعلام کرد سیاست جدید مربوط به تسهیل در صدور روادید فرودگاهی برای شهروندان 48 کشور به ویژه ایران به اجرا درآمده است.

براساس این گزارش، روند صدور روادید شهروندان 48 کشور با ورود به فرودگاه های پاکستان از قبل آسان تر شده است. مدت روادید فرودگاهی 3 ماه اعلام شده است.

همزمان با سفر «عمران‌خان» نخست وزیر  پاکستان به ایران این کشور تسهیل در صدور روادید فرودگاهی برای شهروندان ایرانی را آغاز کرد.

در فهرست بروز رسانی شده وزارت کشور پاکستان نام کشورهای جمهوری اسلامی ایران، برزیل، آلمان، هند، مالزی، روسیه، ترکیه، چین، سریلانکا، استرالیا و دانمارک دیده می شود.

طبق این خبر دیپلمات‌های 12 کشور از جمله ایران از تسهیلات ویژه روادید در پاکستان برخودار خواهند شد.

این خبر در حالی منتشر می‌شود که وزارت خارجه پاکستان کشورهای افغانستان، آمریکا و انگلیس را مجاز به بهره مندی از سیاست جدید روادید پاکستان ندانست.

نقش مهم روسیه و چین در امنیت آینده افغانستان به عنوان یک کانون بحران، و از طرفی رئالیسم تهاجمی ترامپ که امنیت بین المللی را به خطر انداخته است باعث می شود تا کنفرانسهای امنیتی مسکو و مشابه آن به تدریج بلوک امنیتی جدیدی را به غیر از بازیگران غربی را تقویت کند

هشتمین کنفرانس امنیتی مسکو که از آن به عنوان نسخه روسی کنفرانس امنیتی مونیخ نام می‌برند روز چهارشنبه با مشارکت بیش از صد کشور و با سخنرانی پوتین در هتل رادیسون مسکو آغاز شد. این نشست سه روزه در حالی برگزار می شود که جهان و منطقه تحولات امنیتی جدیدی را پشت سر می‌گذارد. رقابت‌های ژئوپلتیکی قدرت‌های منطقه ای و بین المللی در مناطق حساس جهان شدت یافته، روابط روسیه و غرب به سردترین دوران خود پس از پایان جنگ سرد رسیده، تهدیدات مشترک جهانی همچون تروریسم، موادمخدر و مخاطرات محیط زیستی نیاز به همکاری های بین‌المللی را شدت بخشیده و از طرفی نیز یکجانبه گرایی آمریکا ثبات جهانی را به چالش طلبیده است.

تاریخچه کنفرانس بین المللی مسکو

روسیه در سالهای گذشته سعی نموده جایگاه خود را به عنوان مهمترین دولت غیرناتو شریک نظم بین المللی معرفی کند. در این راستا با برگزاری کنفرانس امنیتی سالانه و دعوت از بازیگران مهم دولتی و غیر دولتی و سازمانهای بین المللی همگرایی امنیتی جدیدی را تقویت می‌کند.

این کشور اولین کنفرانس بین المللی امنیت را در سال 2012 برگزار نمود. این کنفرانس منافع امنیتی مشترک روسیه و اروپا را در نظر گرفته بود و با محوریت مبارزه با مواد مخدر تشکیل شد. دومین کنفرانس امنیتی نیز که با  موضوعاتی در مورد تضمین امنیت اروپا آغازشد به دلیل نقش فعال روسیه در امنیت جهانی و منطقه کنفرانس امنیتی مسکو به یکی از پیشرو ترین انجمن های امنیتی تبدیل شد بنابراین روسیه تصمیم گرفت نقش خود را در تقویت امنیت منطقه به موضوعات بیشتری گسترش دهد و در سومین نشست در سال 2014موضوعاتی  مثل بهار عربی، امنیت و ثبات در افغانستان، امنیت در منطقه اوراسیا و قفقاز و دعوت از اعضای شانگهای ادامه دهد.

موفقیت روسیه در مبارزه با تروریسم در اوج بحران سوریه باعث شد تا دستور کار پنجمین نشست را به  این موضوع اختصاص دهد. در این سال نشست مسکو اهمیت بیشتری یافت و تعداد شرکت کنندگان از 300 نفر به  شرکت مننده 500افزایش پیدا کرد. مسکو برای ایجاد نقش موثرتر کشورها ، کنفرانس امنیتی هفتم را برمبنای گرفتن ابتکار عمل در برابر تروریستها برگزار نمود و در این راستا در ابتدای انتقال داعش به افغانستان در کنفرانس هفتم موضوع افغانستان را به عنوان موضوع کلیدی مطرح نمود.

اهمیت هشتمین کنفرانس امنیتی مسکو

نشست امنیتی هشتم تا کنون بیشترین شرکت کنندگان را نسبت به نشستهای قبلی داشته است. بیش از 850 شرکت‌کننده وهیئت های نظامی 111 کشور جهان و 9 سازمان بین المللی ازجمله معاون دبیر کل سازمان ملل، دبیر کل سازمان امنیت و همکاری اروپا در آن شرکت دارند. موضوع اصلی این کنفرانس مبارزه با تروریسم و تحولات آسیای مرکزی، غرب آسیا و اقیانوسیه است.

چندین مساله باعث اهمیت ویژه هشتمین نشست امنیتی مسکو می شود. ترامپ درسال گذشته تصمیم به کاهش نیروهای خود در افغانستان و سوریه گرفت، اعلام این موضع باعث ایجاد نگرانی هایی در افغانستان، عراق وسوریه شد و از طرف دیگر امیدهایی را نیز برای تقویت امنیت منطقه ای با مشارکت بازیگران درون منطقه ایجاد نمود. همچنین آمریکا پیمان منع موشکهای میانبرد را که در سال 1987 امضا شده بود را به حالت تعلیق در آورد که باعث ایجاد واکنش های جدی از  سوی قدرتهای بزرگ به خصوص روسیه و چین گردید. از طرف دیگر کانونهای بحران در حال انتقال به افغانستان و شمال آفریقا مثل لیبی هستند. ترامپ علی الرغم وعده‌هایی که داده بود تمایلی به پایان بحران  درشبه جزیره کره از خود نشان نمی‌دهد و از طرف دیگر با پافشاری بر معامله قرن و طرح ناتوی عربی ، ماهیت جدیدی به چالشهای امنیتی می‌بخشد. در چنین شرایطی یکی از کارکردهای نشست هشتم ارائه راهکارهایی برای مواجه با این مسائل امنیتی است.

در این زمینه پوتین در پیام خود به این نشست اعلام نمود ساختار نظامی که در طی جنگ سرد تشکیل شد از بین رفته است. او درپیام خود تاکید نمود رفتار آمریکا ثبات جهانی را از بین می‌برد و به منزله تهدیدی برای ثبات جهان است همچنین «سرگئی شویگو» از بی اعتنایی آمریکا نسبت به موافقت نامه های بین المللی  مثل پیمان منع موشکهای میانبرد انتقاد کرد. رئیس ستاد نیروهای مسلح روسیه،«والری گرامسیموف» نیز با انتقاد از رزمایش سال گذشته آمریکا در نروژ گفت چنین اقداماتی باعث ایجاد مسابقه تسلیحاتی میشود.

روسیه علاوه بر امنیت در منطقه اوراسیا در سالهای اخیر توجه جدی ای به تحولات آفریقا دارد. در این رابطه در نشست مسکو «نیکلای پاتروشف» دبیر شورای امنیت روسیه گفت  ما شاهد افزایش بی ثباتی در آفریقا هستیم. او معتقد است بازیگران خارجی  درتلاشند توازن قدرت را در آفریقا به شکل دیگری ترسیم کنند.

تاثیرات نشست امنیتی مسکو

در کنفرانس هشتم شکاف غرب و روسیه در تعریف امنیت بین المللی بیشتر شده است. به عنوان نمونه وزیر دفاع روسیه گفت ناتو در حال گسترش مرزهای خوداست و تلاش می‌کند روسیه را به عنوان دشمن نشان دهد و درجایی دیگر نیز اعلام نمود واشنگتن و ناتو سامانه‌های موشکی را برای مقابله با روسیه و چین مستقر می‌کنند.

ناامیدی کشورهای جهان از سیستم امنیت دسته جمعی به رهبری آمریکا باعث تقویت نقش روسیه و چین می‌شود. مسکو نیز با علم به این مساله خواستار تغییر رویکرد بین المللی به امنیت است. دراین رابطه در نشست فوق دبیر شورای امنیت روسیه خواهان تشکیل نظم امنیتی بین المللی واقعی شد و اعلام نمود روسیه آماده ارائه خدمات بیشتر در این زمینه است.

ناامنی در افغانستان باعت همگرایی سه قدرت مهم هند، روسیه و چین میشود و هر سه کشور نیز حضور فعالی در نشست هشتم داشتند. افزایش استقبال از نشست هشتم و نقش مهم روسیه و چین در امنیت آینده افغانستان به عنوان یک کانون بحران، و از طرفی رئالیسم تهاجمی ترامپ که امنیت بین المللی را به خطر انداخته است باعث می شود تا کنفرانسهای امنیتی مسکو و مشابه آن به تدریج بلوک امنیتی جدیدی را به غیر از بازیگران غربی را تقویت کند.