فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها یگانه دختر آخرین پیامبر خداوند و گل سرسبد عالم بشریت، حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله است. ایشان دارای فضائلی است که ذهن‌های کوچک و فهم بشریت گنجایش آن را ندارد تا آنجا که خداوند، اطاعت این بانوی بزرگ را بر تمام آفریدگان واجب کرده است. امام محمدباقر علیه‌السلام فرمود: «لَقَدْ کَانَت‏ سلام‌الله‌علیها مَفْرُوضَة الطَّاعَة عَلَى جَمِیعِ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ»؛[1] «به تحقیق اطاعت از حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها بر تمام مخلوقاتِ خداوند واجب بوده است»؛ بنابراین برای هر مسلمانی شایسته است که بداند، این بانوی باعظمت، چه چیزهایی را دوست دارد تا به آن عمل کند.

سه محبوب فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها
حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها فرمود: «حُبّب اِلَیَّ مِنْ دنیاکُم ثلاثُ: تلاوةُ کتابِ الله والنَّظَر فی وَجهِ رَسولِ الله والاِنفاقُ فی سَبیلِ الله»؛[2] «سه چیز از دنیای شما محبوب من است: تلاوت کتاب خدا، نگاه به صورت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و انفاق در راه خدا».

یک. تلاوت قرآن
تلاوت قرآن کریم، یکی از حکمت‌های بعثت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است: «هُوَ الَّذي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ»؛[3] «خداوند کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده، رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها تلاوت می‌کند». تلاوت قرآن یکی از سفارشات اهل‌بیت علیهم‌السلام است؛ بنابراین بر هر مسلمانی لازم است که در طول شبانه‌روز لحظاتی را با قرآن کریم، مأنوس باشد.

یکی از علت‌های انس با قرآن کریم، آشنایی با ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام است؛ زیرا در کلام امام محمدباقر علیه‌السلام چنین آمده است: «إِنَ‏ هذَا الْقُرْآنَ‏ يَهْدِي‏ لِلَّتِي‏ هِيَ‏ أَقْوَمُ‏، قَالَ: يَهْدِي إِلَى الْوِلایَة»؛[4] «به راستی که این قرآن به چیزی با قوام‌تر هدایت می‌کند، فرمود: [قرآن] به سوی ولایت هدایت می‌کند». شاید یکی از جهات محبوبیت تلاوت قرآن نزد حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها همین امر باشد.

دو. نگاه به صورت رسول خدا 
در آموزه‌های دینی، نگاه از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است و برای آن، دستوراتی را بیان می‌کند و بعضی از نگاه‌ها، مانند نگاه به صورت پدر و مادر، نگاه به آیات قرآن، نگاه به دریا،[5] و نگاه به صورت عالم و دانشمند[6] را عبادت می‌داند.  

بی‌تردید مراد، نگاه همراه با محبت است و در قرآن کریم نیز سفارش اکید به احسان و نیکی کردن به پدر و مادر وجود دارد، پس احترام و احسان به پدر و مادر، یکی از محبوبان حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها است که شایسته الگوگیری برای همه مسلمانان خواهد بود. شاید با توجه به ظهور روایت بتوان گفت، دلیل این دوست داشتن، علاوه بر مقام پدری، مقام رسالت و نبوت آن حضرت نیز بود.

سه. انفاق در راه خدا
سومین محبوب حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها انفاق است که این نیز موارد متعددی دارد، یکی از معروف‌ترین موارد انفاق، مالی است.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَ يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْو»؛[7] «و از تو می‌پرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: از مازاد نیازمندی خود».

انفاق نیز از صفات پسندیده‌ای است که باید هر انسانی خود را به آن زینت دهد و به عبارتی انفاق باید در حد  اعتدال باشد و از گونه افراط و تفریط به دور باشد.[8]

بخشش و گذشت
معنای ظاهری «عفو» همان بخشش و گذشت از لغزش دیگران است؛ بنابراین بهترین انفاق، عفو و گذشت از خطا و اشتباهات دیگران است، همان‌گونه که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، اعلام عفو عمومى نسبت به مشرکان مکّه کردند.[9]

بنابراین بر هر مسلمانی بایسته است که سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را برای خود الگو قرار داده و با متخلق شدن به اخلاق و روش ایشان، سعادت دنیا و آخرت را برای خود فراهم کند.

پی‌نوشت:
[1]. بحرانی، عبدالله، عوالم العلوم، مؤسسةالامام المهدی، ج11، ص172.
[2]. انصاری، اسماعیل، الموسوعة الكبرى عن فاطمة الزهراء علیهاالسلام، دلیل ما، ج22، ص599، به نقل از وقایع الایام.
[3]. جمعه: 3.
[4]. اسراء: 9.
[5]. صحیفةالامام الرضا علیه‌السلام، کنگره جهانی امام رضا، ص90.
[6]. راوندی، النوادر، دارالکتاب، ص11.
[7]. بقره: 219.
[8]. قمی، تفسیرقمی، دارالکتاب، ج1، ص72.  
[9]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه،‌ دارالكتب الاسلاميه، ج2، ص121.

زندگی امیرالمؤمنین و حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیهما سرشار از نکات تربیتی و اخلاقی است؛ به‌ گونه‌ای که آن را تبدیل به الگویی ابدی برای تمام انسان‌ها نموده است. از تعاملی که بر پایه ایمان به خدا و رعایت فرامین الهی شکل بگیرد، انتظاری جز این نمی‌توان داشت. فاطمه سلام‌الله‌علیها به‌ عنوان رکن رکین این زندگی، نقشِ اساسی و تعیین‌کننده‌ای را در ارائه این الگوی مثال‌زدنی ایفا می‌کند.

یکی از ویژگی‌های آن حضرت که می‌تواند به‌ عنوان سرمشق برای همگان تا ابدیت قرار بگیرد، رعایت احترام خاص نسبت به همسر و فرزندان در فضای منزل است. خصوصیتی که حکایت از کرامت نفسانی آن بزرگوار، نگاه ویژه آن بانو به بندگان خدا و عزیز شمردن ایشان دارد.

این حدیث کسا است که به‌ زیبایی این موضوع را به تصویر می‌کشد. وقتی هرکدام از حسنین علیهما‌السلام به منزل می‌آیند، قبل‌از هر گفت‌گویی، با سلام، مادر را مورد خطاب قرار داده و با کمال احترام می‌فرمایند: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا اُمّاهُ»؛ «سلام بر تو ای مادر[جان]».[1] احترامی که نشان از تربیت صحیح و وجود فضایی صمیمی در داخل منزل دارد. مادر نیز که خود این نوع برخورد محترمانه را به فرزندان آموزش داده، نهایت عشق و محبت را نسبت به ایشان ابراز کرده و در پاسخ به هرکدام می‌فرماید: «وَ عَلَیْکَ السَّلامُ یا قُرَّهَ عَیْنى وَثَمَرَهَ فُؤادى»؛ «بر تو [نیز] سلام باد، ای نور دیده‌ و میوه دلم».[2] پدر خانه نیز که همیشه گرمی فضای منزل، تمام اندوه‌ها و خستگی‌های بیرون را از قلب و تَنَش می‌زداید، زمانی که از گرد راه می‌رسد، با محبت تمام، همسرش فاطمه را با عنوان «دختر رسول خدا» مورد خطاب قرار داده و با نهایت احترام می‌فرماید: «السَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ»؛ «سلام بر تو ای دختر رسول خدا».[3] فاطمه نیز که دلش لبریز از محبت شوهر دلبندش است، در پاسخ به او کم نگذاشته و در نهایت تواضع و احترام با استفاده از کنیه و لقب[4] ایشان را مورد خطاب قرار داده و می‌فرماید: «وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا اَبَا الْحَسَنِ وَ یا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ»؛ «بر تو [نیز] سلام باد، ای ابالحسن و ای امیرالمؤمنین».[5]

این است حکایت زندگی خانواده‌ای که تا دنیا دنیاست، بشر می‌تواند آن را به‌ عنوان الگوی خود در نظر بگیرد؛ اما با تأسف فراوان وقتی از آن فاصله گرفته و متن زندگی امروزی بشر را مورد ملاحظه قرار می‌دهیم، با فضایی که تَنِش و سردی در روابط، از سر و روی آن می‌بارد، مواجه می‌شویم. این کشور خود ماست، جایی که محبت به بانوی دو عالم در آن موج می‌زند؛ اما زمانی که به دادگاه‌های خانواده سر زده و در آنجا از واقعیت‌های موجود در زندگی بسیاری از مردم مطلع می‌شویم، بین آن و الگویی که فاطمه سلام‌الله‌علیها ارائه کرده، فرسنگ‌ها فاصله می‌یابیم؛ الگویی که اگر در زندگی محبین آن بانو سرمشق می‌شد، وضعیت با آنچه امروز مشاهده می‌کنیم، بسیار متفاوت بود.

ریشه بسیاری از درگیری‌ها در فضای خانه و در بین خانواده‌ها‌، عدم رعایت احترام متقابل بین زوجین و بین ایشان با فرزندان است. زمانی که پدر و مادر در مقابل فرزندان، همدیگر را با الفاظ نامناسب مورد خطاب قرار می‌دهند، نمی‌توانند توقع این را داشته باشند که بچه‌ها با ایشان و با یکدیگر به احترام سخن بگویند. وقتی عزت و شخصیت افراد در خانه و در میان خانواده حفظ نشود، به‌ صورت ناخود‌آگاه مشکلات بسیاری، برای خود خانواده و بعداً برای متن جامعه به وجود خواهد آمد.

انسان اگر برای بندگان خدا، عزت و عظمت قائل باشد، هیچ‌گاه با تحقیر و توهین ایشان را مورد خطاب قرار نمی‌دهد. این نگاه از بالا به پایین و حس خودبرتربینی است که موجب می‌شود انسان‌ با دیگران به زبان غیر محترمانه‌ای سخن بگوید؛ اما اگر دو رکن تواضع  و محبت به میان بیاید، خواهیم دید که قضیه بسیار متفاوت خواهد بود. همین دو رکن باعث شد که خانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام با محوریت حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها به آن فضای گرمی که مختصری در وصف آن گفته شد، مبدل شود. امید است که خانواده‌های ما نیز بتوانند با الگوگیری از این خانواده آسمانی، به اوج محبت و صمیمیت و لذت از زندگی دست یابند.  

پی‌نوشت:
[1]. مفاتیح‌الجنان، ملحقات، حدیث شریف کساء.
[2]. همان.
[3]. همان.
[4]. عرب همیشه برای احترام، مخاطب را با کنیه و لقبش مورد خطاب قرار می‌دهد.
[5]. همان.

رسیدن به درجات عالی و بلند، سخت است. در بین بانوان تاریخ تنها یک نفر به قله رسید و سرور بانوان جهان در تمام اعصار گشت. مریم مقدس علیهاالسلام سرور بانوان جهان در عصر خود بود. قرآن کریم گزارش می‌کند که این مقام به‌راحتی به دست نیامد. مریم علیهاالسلام چنان در سختی و فشار قضاوت دیگران قرار گرفت که در هنگام درد زایمان فرزند دلبندش، با خود گفت: «قَالَتْ يَا لَيْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هَٰذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا»؛[1] «ای‌کاش من از این پیش مرده بودم و از صفحه عالم به‌کلی نامم فراموش شده بود». امتحانات سخت الهی از مریم به ‌دشواری تهمت ناروا و در معرض خطر قرار گرفتن آبرو خلاصه نمی‌شود. از مریم مقدس در میدان تقابل شهوت و عفت نیز امتحان بسیار سختی گرفته شده است. بانوان عفیف در تاریخ بسیار هستند؛ اما گویا موقعیت امتحانی که مریم علیهاالسلام از آن سربلند بیرون آمده، به‌گونه‌ای بوده که خداوند از او تجلیل می‌کند و او را الگوی تمام مؤمنان (اعم از زن و مرد) قرار می‌دهد. «وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا»؛[2] «و مریم دختر عمران [را مَثَل زده است] که دامان خود را پاک نگه داشت و درنتیجه از روح خود در او دمیدیم».

فاطمه علیهاالسلام، تنها در قله
روایات و دلایل نقلی فراوانی از شیعه و اهل‌سنت نقل شده که از حضرت زهرا علیهاالسلام با عناوینی چون؛ سرور بانوان تمام تاریخ، سرور بانوان اهل بهشت و سرور تمام زنان باایمان، یاد می‌کنند.[3] تمام مسلمانان با تکیه بر این روایات معتقدند که مقام حضرت فاطمه علیهاالسلام از مریم مقدس علیهاالسلام بالاتر است و این مطلب قابل‌ انکار نیست. دستیابی به چنین مقام ممتازی نشان‌دهنده طی کردن امتحانی سخت است. ایشان که تنها به قله راه یافته و تمام خوبی‌ها را در خود مجسم نموده است، از چه آزمون سختی سربلند بیرون آمده است؟ آیا آزمون و امتحان ایشان از تمسخر و تهمت ناروایی که به مریم علیهاالسلام زده شد و تنگنای عظیم شهوت، بالاتر و سخت‌تر بوده است؟

امتحان بزرگ فاطمی
می‌دانیم حضرت صدیقه طاهره مورد امتحان الهی قرار گرفته است و یکی از القاب ایشان «ممتحنه» است. در زیارت ایشان می‌خوانیم: «السَّلامُ عَلَیک یا مُمْتَحَنَةُ امْتَحَنَک الَّذِی خَلَقَک فَوَجَدَک لِمَا امْتَحَنَک صَابِرَةً»؛[4] «سلام بر تو؛ اى آزموده شده، آن‌که تو را آفرید آزمودت، پس تو را به آنچه آزمود شکیبا یافت». گویا امتحان فاطمی صرفاً منحصر در سختی‌ها و ظلم‌های طاقت‌فرسای دنیا نیست. این بانوی بی‌قرینه در دفاع از حقیقت مورد ظلم بسیاری قرار گرفت و مظلومانه به شهادت رسید؛ اما مسئله امتحان سخت و عظیم ایشان چیزی است که از جنس تحمل و درک یک حقیقت بسیار عظیم محسوب می‌شود. با دقت در روایات و در کنار هم قرار دادن آن‌ها می‌شود حدس زد که امتحان از امر امامت و ولایت گرفته شده است.

از منظر اهل‌بیت علیهم‌السلام امامت امری است که قبول و درک عمق حقیقت آن، کار افراد انگشت‌شمار است. سدیر می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام درباره گفتار اميرالمؤمنین علیه‌السلام پرسيدم كه فرمود: «قطعاً امر ما، صعب (مَرکبی که به کسی سواری نمی‌دهد) و مستصعب (مَرکب گریزپایی که وقتی کسی را می‌بیند، می‌گریزد) است، به او اقرار نكند، مگر فرشته مقرّب، يا پيامبر مرسل، يا بنده‌ای كه خداوند دلش را جهت ايمان آزموده است». در پاسخم فرمود: فرشتگان دو قسم‌اند: آنان كه مقرّب درگاه خدايند و آنان كه مقرّب نيستند؛ و پيامبران، مرسل و غير مرسل‌اند؛ و مؤمنان نيز آزموده شده و آزمايش نشده‌اند. پس فرشتگان به اين امر شما (ولايت) اعتراف ننمودند، مگر آزموده‌شدگان (از ايشان)؛ و بر پيامبران عرضه شد، به آن اقرار نكردند، جز مرسل‌ها؛ و بر مؤمنان هم ارائه شد، به آن اعتراف ننمودند، مگر آزموده‌شدگان».[5] گویا ولایت و امامت در زمانی بر موجودات عرضه‌ شده و فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در این امتحان بسیار سخت از انبیا و اولیای بزرگ الهی پیشی گرفته است. این اعتقاد و درک عمیق نسبت به امامت، در زندگی او نیز تداوم یافت؛ به شکلی که جان خود را مظلومانه فدای دفاع از آن و اثبات حقانیتش نمود.

پی‌نوشت:
[1]. مریم: 23.
[2]. تحریم: 12.
[3]. بخاری، محمد بن اسماعیل، چاپ اول، دار طوق النجاة، 1422ق، صحیح بخاری، ج4، ص203.
[4]. مفاتیح‌الجنان، زیارت روز یکشنبه.
[5]. صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، چاپ اول، دارالعرفة، بیتا، ج1، ص407.

در نظام فکری اسلام، نه تنها زندگی انسان به عالم ماده و طبیعت محدود نمی‌شود؛ بلکه آغاز آفرینش او نیز از این عالم نیست. بر اساس آیات و روایات متعدد، انسان دارای دو جنبه مادی و معنوی می‌باشد و جنبه معنوی همان روح و نفسی است که از سوی خداوند در جسم مادی انسان دمیده می‌شود. بر همین اساس، عالم معنا بر عالم ماده برتری داشته و لازم است که تمام تلاش انسان در دنیا برای رسیدن به جایگاه نیک در عالم معنا باشد.

یکی از پیامدها و آثار پذیرش عالم معنا و روحانی در کائنات برای مسلمانان آن است که باور دارند تمام انسان‌ها پیش از آنکه در عالم طبیعت و دنیا قدم بگذارند، در عالم معنا آفریده شدند. بر اساس احادیث متعدد، ویژگی آفرینش در عالم معنا آن است که برترین مخلوق، نخستین مخلوق بوده و او وجود نورانی خاتم الانبیاء صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌باشد.[1]

همچنین در منابع متعدد حدیثی به این نکته مهم اشاره شده که آفرینش امیرالمؤمنین علیه‌السلام جدای از آفرینش پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله نبوده، بلکه آنها همراه با یکدیگر آفریده شدند و جدایی آنها در عالم ماده صورت پذیرفت.[2]

بر اساس احادیث، با توجه به آنکه وجود نورانی پیغمبر اکرم و امیرالمؤمنین علیهماالسلام در قله هستی قرار گرفته‌اند، تمام موجودات مأمور شدند تا ولایت آن دو وجود گرامی را بپذیرند.[3] پیامبران الهی نیز از این تکلیف استثنا نبودند و مهم‌ترین پیش‌شرط برای عهده‌دار شدن منصب و جایگاه نبوت، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود.[4]

البته ملحدان و دشمنان اهل‌بیت در مواجهه با چنین مطالبی، رفتاری جز تمسخر و انکار از خود نشان نمی‌دهند، در حالی‌که در امور رایج دنیایی چنین مسائلی کاملا طبیعی و مرسوم است؛ گاه ممکن است یک مجموعه اداری یا حکومتی، شروط متعددی برای استخدام کارمندان و یا تعیین مدیران رده بالا قرار دهد. از این‌رو هر کس بخواهد به آن مسئولیت‌ها و مقام‌های مهم دنیایی برسد، چاره‌ای جز پذیرش شروط ندارد.

در هندسه معرفتی اسلامی نیز پیامبران الهی با آگاهی کامل از جایگاه و موقعیت ویژه و برتر امیرالمؤمنین علیه‌السلام، می‌دانستند خداوند برای اعطای مقام نبوت به آنان، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را شرط قرار داده که بیشترین تاثیر آن در آخرت آشکار خواهد شد، از این‌رو با کمال میل و رغبت آن را پذیرفتند و به مقام قرب الهی نائل آمدند.

پی‌نوشت:
[1]. ابن‌بطة، عبیدالله، الابانة، ج2، 149-150، دار الکتب العلمیة ؛ کلینی، محمد، کافی، ج1، ص442، اسلامیة.
[2]. ابن‌مغازلی، علی، مناقب الامام علی‌بن‌ابی‌طالب، ص120-121، دار الاضواء.
[3]. خطیب خوارزمی، المناقب، ص135، جامعه مدرسین قم.
[4]. ابن‌شاذان، مائة منقبة، ص150، مدرسة الامام المهدی علیه‌السلام ؛ گنجی شافعی، محمد، کفایة الطالب، ص318، دار احیاء تراث اهل البیت علیهم‌السلام.

تعالیم قرآنی و حدیثی پیرامون آفرینش کائنات بر این نکته مهم تاکید می‌کنند که عالم ماده و طبیعت پس از عالم فراماده آفریده شده‌اند. از عالم فراماده به «عالم امر» و از عالم ماده و طبیعت به «عالم خلق» تعبیر می‌شود. از ویژگی‌های بارز عالم امر آن است که دارای بساطت و تجرد می‌باشد و خواص ماده را ندارد.[1] خداوند برای رساندن فیض خویش به تمام موجودات، عالم خلق با ویژگی‌های ماده و جسم را آفرید.

با توجه به برتری عالم امر بر عالم خلق، آفرینش عالم خلق یعنی آسمان‌ها و زمین به صورت مستقیم توسط خداوند صورت نپذیرفت، بلکه توسط ماموران الهی که واسطه در فیض خداوند می‌باشند، انجام شده است. بر اساس احادیث معتبر شیعی، اهل‌بیت علیهم‌السلام همان واسطه‌های خداوند در آفرینش و فیض می‌باشند و به فرموده روایات، هیچ چیزی در این عالم نیست مگر آنکه اهل‌بیت علیهم‌السلام سبب آن بوده‌اند.[2]

پذیرش این مطلب هیچ‌گاه برای شیعیان دشوار نخواهد بود؛ زیرا آنان بر این باورند که مقام و جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام از فرشتگان الهی بالاتر است و اگر خداوند به وسیله فرشتگان تدبیرگر بر این عالم تصرف کرده و مدیریت می‌کند[3] و طبق برخی روایات، در آفرینش آدم علیه‌السلام دخیل بودند،[4] بی‌تردید توانایی اهل‌بیت علیهم‌السلام از آنان پایین‌تر نخواهد بود.

با این حال به تصریح قرآن کریم، فیض الهی هرگز متوقف نشده و به اتمام نرسیده،[5] بلکه خداوند هر لحظه بر تمام آنچه که آفریده، عنایت دارد و هدایت تکوینی و روزی آنها را بر عهده گرفته است.[6]

همچنین در نگاه شیعه و به طور کلی برای امام معصوم علیه‌السلام چهار جایگاه مهم وجود دارد:
الف- ولایت تکوینی؛
ب- اسوه اخلاق بودن،
ج- حفظ و بیان شریعت؛
د- خلافت و تشکیل حکومت.[7]

بیشتر مردم با کارکرد و جایگاه نخست امام علیه‌السلام آشنایی ندارند، اما خداوند از همین طریق، فیض و نعمت‌های بی‌کران خویش را همواره بر تمام موجودات سرازیر کرده و بقاء و زیست هر موجودی و هر انسانی با هر عقیده و آئینی، به وجود امام معصوم علیه‌السلام وابستگی کامل دارد، هرچند خودش از آن غافل باشد.

پی‌نوشت:
[1]. سبزواری، هادی، أسرار الحكم، ج‏1، ص222، مطبوعات دینی.
[2]. طوسی، محمد، الأمالي، ص157، دار الثقافة ؛ ابن‌مشهدی، المزار الكبير، ص568، جامعه مدرسین.
[3]. نازعات،‌5.
[4]. کلینی، محمد، الكافي، ج‏3، ص162، اسلامیة.
[5]. مائده، 64.
[6]. هود، 56.
[7]. ربانی گلپایگانی، علی، امامت در بینش اسلامی، ص140، بوستان کتاب.