سید حسن نصرالله دبیرکل حزب الله لبنان  در مصاحبه با شبکه خبری المیادین، ابتدا میلاد حضرت مسیح (ع) و سال جدید میلادی را به تمام مسیحیان در لبنان و جهان تبریک گفت.
 
دبیرکل حزب الله لبنان همچنین سالروز شهادت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی و «ابومهدی المهندس» جانشین سابق رئیس سازمان حشد شعبی عراق را تسلیت گفت.
 
سید حسن نصرالله ادامه داد: اطلاعات دقیقی مبنی بر اینکه ترامپ یا دشمن اسرائیلی اقدامی خواهند کرد وجود ندارد اما برخی تحلیل ها در این زمینه وجود دارد. همه منتظرند ببینند ترامپ در روزهای آینده چه اقدامی خواهد کرد.
 
وی افزود: شخصیتی مثل ترامپ که جنون خود بزرگ بینی دارد و در حالی که خشمگین است نمی توان توقع چیزی داشت. تمام آنچه ترامپ ممکن است طی روزهای آخر ریاست جمهوری خود انجام دهد همچنان در حد تحلیل است. باید با مدت زمان باقی مانده از ریاست جمهوری ترامپ با هوشیاری و احتیاط برخورد شود.
 
دبیرکل حزب الله گفت: وقتی می شنوید که اسرائیلی ها دست به جنجال سازی رسانه ای می زنند بدانید که پشت آن اقدامات حقیقی وجود ندارد.
 
سید حسن نصرالله با بیان اینکه هدف قرار دادن رهبران حزب الله هدف مشترک اسرائیل و آمریکا است، افزود: اطلاعات ما حاکی است که عربستان مدت ها و دست کم از آغاز جنگ یمن نسبت به ترور من تشویق می کند. عربستان مخصوصاً در سال های اخیر کینه توزانه رفتار می کند نه عاقلانه.
 
دبیرکل حزب الله ادامه داد: آمریکا، اسرائیل و عربستان در جنایت ترور شهید سلیمانی و ابومهدی المهندس شریک هستند. ترور این دو شهید برخلاف ترور شهید مغنیه و فخری زاده آشکارا انجام گرفت. شهید سلیمانی از شخصیتی کاریزماتیک برخوردار بود و قدرت تاثیرگذاری زیادی داشت و یک شخصیت انسانی متمایز بود. شهید سلیمانی مرد اقدامات راهبردی و برنامه ریزی و همزمان مرد میدان و تاکتیک بود.
 
سید حسن نصرالله گفت: شهید سلیمانی از لحاظ نظامی فرمانده ای راهبردی و همزمان رهبری تاکتیکی بود. در برهه قبل از شهادت حاج قاسم بسیار نگران بودم و بارها به وی در این خصوص هشدار دادم. من دلم برای حاج قاسم بسیار تنگ می شود، ما بارها با هم کار کردیم و با چالش ها مبارزه کردیم. من حس می کردم که من و حاج قاسم یک فرد واحد هستیم.

دبیرکل حزب الله ادامه داد: حاج ابومهدی المهندس شخصیتی بزرگ بود و باید به شکل بیشتری شناسانده شود. وی برای برعهده گیری مسئولیت در عراق شخصیتی مطرح بود اما همواره مشتاق میدان بود. خداوند عاقبت حاج قاسم و ابومهدی را به شهادت ختم کرد.

سید حسن نصرالله با بیان اینکه آمریکایی ها علیرغم میل خود و در نتیجه ضربات مقاومت از عراق خارج شدند، تاکید کرد: شهید ابومهدی المهندس در پیروزی علیه اشغالگران آمریکایی و داعش یک شریک اصلی بود. آمریکایی ها زیر آتش از عراق خارج شدند تا جایی که برای توقف عملیات مقاومت عراق علیه خود دست به دامن شهید سلیمانی شدند.

دبیرکل حزب الله افزود: شهید المهندس یکی از رهبران مقاومت در عراق و تمام موضوعات منطقه بود. شهید سلیمانی رابطه با گروه های مقاومت فلسطین را با تمام اختلافات رویکردی آنها توسعه داد. شهید سلیمانی برای حمایت لجستیک از گروه های فلسطینی هیچ خط قرمزی نداشت. وی در رساندن موشک های کورنت به مقاومت فلسطین در غزه نقش داشت. موشک های کورنت که ما در جنگ تموز از آن استفاده کردیم سوری ها از روسیه خریده بودند و سپس ما از آنها گرفتیم. بشار اسد رئیس جمهور سوریه با رساندن موشک های کورنت به حماس و جهاد اسلامی در غزه که دمشق از روسیه خریده بود، موافقت کرد.

سید حسن نصرالله تصریح کرد: شهید سلیمانی و گروهش در حمایت از فلسطین در تمام سطوح از هیچ چیز دریغ نکردند. بشار اسد رئیس جمهور سوریه رابطه ما با حماس بعد از بحران سوریه را درک می کرد.
 
دبیرکل حزب الله اظهار داشت: از خفت و خواری کشورهای عربی غافلگیر نیستم چرا که اکثر رژیم های عربی تنها در حرف از فلسطینی ها حمایت می کردند. ما به توافقات سازش از این زاویه نگاه می کنیم که مرحله نفاق تمام شد و ماسک ها برچیده شد و حقیقت این رژیم ها روشن شد.
 
سید حسن نصرالله ادامه داد: ایران برای رژیم های عربی که توافقات سازش امضا کردند یک بهانه است چرا که آنها آرمان فلسطین را باری برای خود می بینند. هیچ چیز کسی در جهان را برای دست کشیدن از فلسطین توجیه نمی کند.
 
دبیرکل حزب الله افزود: قدرت محور مقاومت نسبت به سال های گذشته بسیار بیشتر است اما مهم مدیریت است. فلسطینی ها در مرزهای ۱۹۴۸ برادران و خانواده ما هستند و جزو کسانی هستند که بیشترین تمایل را برای آزادی فلسطین از بحر تا نهر دارند. در هرگونه جنگ آینده ذهن و قلب فلسطینی ها در مرزهای ۱۹۴۸ با ما خواهد بود.
 
سید حسن نصرالله با اشاره به دیدارهای متعدد با اسماعیل هنیه رئیس دفتر سیاسی جنبش حماس در سفیر اخیرش به لبنان، گفت: با برادر اسماعیل هنیه طی سفر اخیرش به لبنان چندین بار دیدار کردم و پیرامون موضوعات مختلف منطقه از جمله روابط دوجانبه و رابطه با سوریه صحبت کردیم.
 
دبیرکل حزب الله ادامه داد: رابطه بین حماس و سوریه باید ساماندهی شود و فضای مثبتی در این خصوص وجود دارد هرچند این موضوع نیاز به زمان دارد. فکر می کنم رویکرد حماس ساماندهی روابطش با دمشق بر اساس منطق است. با برادر هنیه در این خصوص صحبت کردیم که جنبش حماس باید در اصلاح رویکردهای منطقه از جمله نبرد حزب اصلاح یمن علیه جنبش انصارالله کمک نماید.
 
سید حسن نصرالله در خصوص سازش مغرب با رژیم صهیونیستی هم گفت: موضع حزب عدالت و توسعه مغرب دردناکتر و خطرناکتر از سازش رژیم های عربی است.
 
دبیرکل حزب الله لبنان رزمایش مشترک بین گروه های مقاومت در غزه را اقدامی بسیار مهم دانست که قدرت را نمایش می دهد و دشمن را می ترساند.
 
سید حسن نصرالله در ادامه گفت: حضور شهید قاسم سلیمانی در رسانه ها از زمان نبرد با داعش در عراق آغاز شد و این موضوع عمدی نبود. تلاش های حاج قاسم و قدرت قدس در حمایت از گروه های مقاومت فلسطین به دور از رسانه ها انجام می شد. حاج قاسم دنبال رسانه ای شدن، حضور در اخبار و مدح و ستایش نبود.
 
دبیرکل حزب الله در ادامه گفت: رابطه حاج قاسم با مرجعیت دینی در عراق بویژه در موضوعات اصلی خوب بود. بخش اعظم عملیات نظامی علیه اشغالگران آمریکایی در عراق توسط گروه های مقاومت اجرا شد. گروه های جوان بدون پوشش سیاسی مقاومت مسلحانه علیه نیروهای آمریکایی در عراق را آغاز کردند. شبکه های ماهواره ای عربی از پخش ویدئوهای عملیات مقاومت عراق علیه اشغالگران آمریکایی خودداری می کردند. مقاومت در عراق از حمایت حقیقی سپاه قدس و حاج قاسم سلیمانی برخوردار بود.
 
سید حسن نصرالله افزود: ۴۸۰۰ عملیات انتحاری توسط القاعده علیه عراقی ها اجرا شد اما عملیات مقاومت به صورت دقیق و برای فشار بر اشغالگران انجام شد. ارتش آمریکا حاج قاسم و سپاه قدس را به بمباران مراکز آنها در ایران در صورت تداوم حمایت از مقاومت عراق تهدید کرده بود. ارتش آمریکا نامه ای را به حاج قاسم برای کمک به عقب نشینی از عراق بدون در معرض خطر قرار گرفتن ارسال کرد.
 
دبیرکل حزب الله ادامه داد: ترامپ برای غارت و چپاول نفت و ثروت های عراق و سوریه نظامیان آمریکایی را در آنها حفظ کرده است. ما در محور مقاومت در حال دفاع مشروع از خودمان یعنی کشور، مقدسات و ملت و ثروت های خود هستیم. اگر مقاومت عراق نبود این سفارت آمریکا بود که عراق را اداره می کرد. محور مقاومت پیروزی های بسیار بزرگی کسب کرده است و بدون هیچ مبالغه ای از هر زمان دیگری قویتر است. محور مقاومت شهادت حاج قاسم سلیمانی را علیرغم اینکه بسیار سخت هم بود، هضم کرد.
 
سید حسن نصرالله گفت: حمله به پایگاه عین الاسد واکنش مهمی بود که نشان داد چطور رهبر یک کشور در جهان به آمریکا سیلی می زند. حمله به عین الاسد یک سیلی تاریخی بود چرا که معادله در رویارویی با آمریکایی ها برجاگذاشتن کشته نیست. واشنگتن گمان می کرد با ترور رهبران، به محور مقاومت خاتمه خواهد داد در حالی که حقیقت این است که محور مقاومت بر شخص استوار نیست. قصاص قاتلان شهید سلیمانی و ابومهدی المهندس هدف هر فرد شریفی است و آمران و مجریان این اقدام هرکجا که هستند باید مجازات شوند.
 
دبیرکل حزب الله ادامه داد: آنچه باید تمام جهان بداند این است که خون رهبران پایمال نمی شود و قاتلان حاج قاسم و ابومهدی باید دیر یا زود مجازات شوند.
 
سید حسن نصرالله گفت: شهید سلیمانی نسبت به تلاش آمریکایی ها برای موج سواری روی انتفاضه ملت ها برای هدف قرار دادن برخی نظام ها نگران بود. شهید سلیمانی اولین کسی بود که نسبت به خطر علیه سوریه به دلیل حمایتش از مقاومت و به بهانه بهار عربی پی برد. طرف های حامی و تامین کننده مالی و فرمانده حقیقی گروه های معارض در سوریه به سرعت به درگیری های مسلحانه روی آوردند. با توافق بشار اسد رئیس جمهور سوریه با طرف های معارض برای حل سیاسی بحران تماس گرفته شد اما همه می گفتند که ما در شرایط راهکار سیاسی و مذاکره با نظام نیستیم و دولت سوریه طی چند روز سقوط خواهد کرد.
 
دبیرکل حزب الله ادامه داد: یک تصمیم بسیار جدی از سوی کشورهای منطقه و بین الملل در جنگ علیه سوریه وجود داشت تا مانع از هرگونه حل و فصل سیاسی بحران شود. طرف های خارجی که از معارضان سوری حمایت می کردند به این نتیجه رسیده بودند که نظام سوریه طی دو ماه سقوط خواهد کرد. می خواستند سوریه را به نظام ضعیف و شکننده ای تبدیل کنند که علاوه بر سازش با اسرائیل و به رسمیت شناختن آن به که به کسانی که آن را به قدرت رسانده اند نیازمند باشد.
 
سید حسن نصرالله افزود: ما دو گزینه یعنی اولی تسلیم و سقوط منطقه و دیگری مقاومت و پایداری نداشتیم و گزینه مقاومت را انتخاب کردیم. وجه تمایز سوریه استقلال در تصمیم گیری و شجاعت رهبران آن و عدم فرمانبرداری از دشمنان است. سوریه تنها بخاطر فلسطین و مقاومت مورد هدف نبود بلکه بخاطر اشغال و غارت و چپاول نفت و گاز این کشور. تصمیم بشار اسد رئیس جمهور سوریه برای پایداری انگیزه اصلی متحدان برای حمایت از دمشق و وارد شدن به درگیری در کنار وی بود. بشار اسد در طول نبرد و در دشوارترین مراحل جنگ به هیچ وجه دمشق را ترک نکرد و قدرتمند و مستحکم بود.
 
دبیرکل حزب الله ورود نظامی روسیه به جنگ سوریه را بسیار تاثیرگذار عنوان کرد و گفت: رئیس جمهور پوتین در ابتدا برای ورود به سوریه مردد بود سپس حاج قاسم به روسیه رفت و نقشه میدانی را توضیح داد و در آن جلسه پوتین به حاج قاسم گفت که برای ورود به سوریه قانع شده است. حاج قاسم با شخصیت کاریزماتیک و منطق قوی و توضیحات راهبردی در قانع کردن پوتین برای ورود به سوریه بر اساس منطق و تحولات نقش داشت.
 
سید حسن نصرالله افزود: شهید سلیمانی در طول جنگ تموز بجز 48 ساعت آن هم برای ارائه گزارش اوضاع و تماس با برادران در سوریه و ایران از حومه جنوبی بیروت خارج نشد. بمباران هوایی اسرائیل طی جنگ تموز نتوانست مانع حمایت لجستیک از مقاومت شود. شهید سلیمانی نقش آفرینی کرد و مسئولیت پیگیری طرح اسکان آوارگان در پی جنگ تموز را برعهده داشت. برخی سیاستمداران لبنان برای کودتا علیه مقاومت تلاش داشتند مردم پس از جنگ تموز مدت بیشتری در خیابان ها آواره بمانند. حاج اسماعیل قاآنی زمانی که معاون حاج قاسم بود از تمام پرونده ها اطلاع داشت و حاج قاسم می گفت که حاج اسماعیل قاآنی جانشین او خواهد بود.

دبیرکل حزب الله گفت: وضعیت حزب الله و قدرت و روحیه و اراده آن بسیار خوب است. آنچه از تهدیدات دشمن می شنوید به این دلیل است که می داند ما به قتل شهید خود در سوریه پاسخ خواهیم داد. همچنان بر سر وعده خود درباره واکنش به هدف قرار دادن شهید علی محسن در سوریه توسط دشمن اسرائیلی هستیم. آماده باش مقاومت در تمام سطوح و مقابل چشم اسرائیل بود. پرواز پهپادهای اسرائیل در آسمان به دلیل ترس از واکنش مقاومت با اختلال زیادی مواجه شده است. اسرائیل می داند که ما علیه پهپادهایش از سلاح مناسب استفاده کردیم هرچند که این موضوع علنی نشده است. تعداد موشک های نقطه زن مقاومت دو برابر یک سال گذشته است. مقاومت امروز وضعیت خوبی دارد و قدرتمند است و نسبت به آینده و کسب پیروزی اطمینان داریم

وی افزود: این اسرائیل است که نگران است نه مقاومت بویژه اینکه ترامپ رفتنی است و امکان دارد واشنگتن به توافق هسته ای بازگردد.

سید حسن نصرالله ادامه داد: ما میزان معینی از پدافند هوایی را مقابل دشمن نشان دادیم اما اینکه سطح بیشتری دارد یا نه اعلام نمی کنیم و نمی خواهیم اسرائیل از داشته های مقاومت بیشتر بداند. مقاومت اموری دارد که اسرائیل از آن چیزی نمی داند. محور ما دست بالاتر را دارد و اسرائیل، بحران زده است.

سیزدهم جمادی الاولی به روایتی شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) است که به این مناسبت به دلائل عقلی عصمت بی بی دو عالم خواهیم پرداخت.

برای اثبات عصمت حضرت فاطمه(س) می توان براهین عقلی متعددی اقامه کرد که به چند مورد اشاره می شود:

۱. استدلال عقلی بر عصمت حضرت فاطمه (س) با استفاده از حدیث رسول خدا که فرمود: «فاطمة بضعة منی، یسرنی ما یسرها و یغضبنی ما یغضبها؛ [۱] یعنی فاطمه پاره تن وجود من است، آنچه او را شاد می کند مرا شاد می کند و آنچه او را غضبناک و ناراحت کند مرا غضبناک و ناراحت می کند.

توضیح استدلال: انسان اگر معصوم و مطهر و منزّه از هوی و هوس نباشد، رضا و غضب او معیار حق و باطل نخواهد بود و ممکن است رضای او در رضای خداوند در مقام فعل و غضب او غضب حق تعالی در موطن فعل نباشد، ولی اگر انسان کاملی از گزند هوی طاهر و از آسیب هوس مصون شد، هر گونه رضا و غضب او معیار تشخیص حق و باطل خواهد بود چون مظهر اسم راضی و غضبان حق تعالی بوده و میزان اعمال و اوصاف دیگران خواهد شد، و چون پیامبر اکرم _ صلّی الله علیه و آله _ میزان اعمال امت است و رضا و غضب او رضا و غضب خداوند است، هر گاه حضرت زهرا نیز دارای مقامی باشد که رضا و غضب او موجب رضا و غضب پیامبر اکرم گردد، معلوم می شود عقل عملی آن بانو همانند عقل نظریش معصوم از باطل می باشد و همتای امیرالمؤمنین خواهد بود، و چون رضا و غضب او به مدار حق است این هم به نوبه خود نشانه کامل عصمت است. [۲] 

بنابراین چون بر اساس روایات متعدد رضا و غضب فاطمه موجب رضا و غضب پیامبر می شود و رضا و غضب آن حضرت رضا و غضب الهی را در پی دارد، پس معلوم می شود که حضرت فاطمه دارای عصمت بوده است و گرنه رضا و غضب انسان غیر معصوم هرگز معیار حق نمی گردد چون عقلا ممکن است در رضا و غضب او نفسانیات دخالت کند. و این بیان به نوبه خود یکی از بهترین دلایل عقلی بر عصمت حضرت زهرا است.

۲. دلیل عقلی دیگر بر عصمت حضرت زهرا که بر مقدمه نقلی تکیه دارد با استفاده از حدیث «ثقلین» است که رسول خدا _ صلّی الله علیه و آله _، اهل بیت و عترت خود را همسنگ قرآن قرار داده است تأکید کرده که هیچ گاه از آن جدا نمی شود، دلیل روشنی بر عصمت همه اهل بیت از جمله فاطمه زهرا است، زیرا ارتکاب کوچکترین گناه حتی اگر به صورت سهوی باشد، مفارقت عملی از قرآن است. [۳]

این بیان نیز در واقع یک نوع استدلال عقلی بر عصمت حضرت زهرا است، بدین معنا که بر اساس حدیث متواتری که در منابع شیعه و سنی نقل شده رسول خدا فرمود که عترت و اهل بیت از قرآن جدا نمی شوند، روشن است که اگر اهل بیت از جمله حضرت زهرا (س) دارای ملکه عصمت نمی بود بالاخره امکان داشت ولو به صورت ناخواسته کاری بکند که سبب جدایی او از قرآن بشود در حالی که رسول خدا بر اساس حدیث «ثقلین» فرمود: عترت و اهل بیت هرگز از قرآن جدا نمی شود پس معلوم می شود اهل بیت از جمله حضرت زهرا (س) از عصمت برخوردار بوده است لذا هرگز از قرآن جدا نشدند و جدا نیستند. و چون قرآن معصوم از خطاء است ضروری است که عدل قرآن هم معصوم باشد و حضرت زهرا یکی از مصادیق عدل قرآن است که از همدیگر جدایی ندارند.

۳. دلیل عقلی دیگر که آن هم به نکته نقلی تکیه دارد این است که در روایتی آمده که امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: «نحن حجج الله علی خلقه وجدتنا فاطمة حجة الله علینا؛ [۴] ما حجت بر مردم و جده ما فاطمه حجت خداوند بر ما است». و در روایتی از امام عصر (عج) نیز نقل شده که فرمود:

«و فی ابنة رسول الله _ صلّی الله علیه و آله _ لی اسوة حسنة» [۵] یعنی دختر رسول خدا برای من سرمشق نیکو است.

با توجه به این دو روایت نیز دلیل عمیق عقلی می توان بر عصمت فاطمه زهرا (س) اقامه کرد، بدین بیان که اگر حضرت زهرا دارای مقام عصمت نمی بود هرگز سرمشق امام عصر نبود، و نیز حجت خدا بر ائمه نمی شد، در حالی که بر اساس دو روایت یاد شده حضرت زهرا حجت خدا بر ائمه و سرمشق امام زمان (عج) محسوب شده است، پس معلوم می شود که دارای عصمت بوده است و الّا محال است حجت بر معصوم خود معصوم نباشد.

۴. بنابراین چون حضرت فاطمه (س) دارای مقام عصمت است کلام و تقریر و سنت او مثل کلام و سنت رسول خدا _ صلّی الله علیه و آله _ و ائمه _ علیهم السلام _ حجت شرعی است و یک فقیه می تواند با استناد به حدیثی و یا سیره حضرت فاطمه زهرا (س) فتوا بدهد همان طور که با استناد به حدیث پیامبر و امام فتوا می دهد. از این نیز معلوم می شود که حضرت زهرا دارای مقام عصمت است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

۱. فاطمه الگوی زن مسلمان، احمد صادقی اردستانی، نشر دفتر تبلیغات، قم، ۱۳۷۴ ش.

۲. الکلمة الغراء فی تفضیل الزهرا، سیدعبدالحسین شرف الدین، ترجمة محسن بیدادفر، انتشارات زهرا، تهران، ۱۳۶۲.

۳. عقیق بخشایش، صدیقه طاهره، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، ۱۳۷۱ ش.

پی نوشت ها:

[۱] . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، نشر دارالاحیاء لتراث العربی، ۱۴۰۳ ق، ج۴۳، ص ۲۶، باب ۳، ح۲۶.

[۲] . جوادی آملی، عبدالله، پیرامون وحی الهی، تهران، نشر الزهرا، چاپ سوم، بی تا، مقاله سوم.

[۳] . مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، تهران، نشر سازمان تبلیغات، ۱۳۶۷ ش، ج ۲، ص ۱۹۲.

[۴] . نقل از: حسن زاده آملی، شرح فصّ حکمة عصمتیه فی کلمة فاطمیة، نشر پیشین، ص ۱۵۹.

[۵] . شیخ طوسی، کتاب الغیب، تهران، نشر مکتبته نینوا، بی تا، ص ۱۷۳، (توقیع اول).

سیزدهم جمادی الاولی به روایتی شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) است که به این مناسبت به دلیل مخفی بودن این بانوی بزرگ اسلام خواهیم پرداخت.

حضرت زهرا(س) زمانی که اجلشان نزدیک شد و در بسترشان به حالت احتضار بسر می‌بردند، علی ـ علیه السّلام ـ بر بالای بسترشان آمدند و بعد از صحبتهایی که با همدیگر کردند، فاطمه(س) اجازه خواستند تا چند تا وصیّت به همسرشان علی ـ علیه السّلام ـ کنند.[1]

از جمله وصایای حضرت زهرا(س) به علی ـ علیه السّلام ـ این بود که گفتند ای پسرعمو! اگر تا چند ساعت دیگر از دنیا رفتم جنازه‌ام را شبانه تشییع کن و مراسم تشییع من را اعم از غسل و کفن و نماز خواندن و دفن کردن باید در محیطی مخفی و پنهان انجام دهید و فقط به کسانی اجازه در تشییع دهید که ظلم و جفا نسبت به من روا نداشته‌اند و حتّی به یک نقل حضرت زهرا(س) تصریح کردند که نگذارید ابی‌بکر و عمر بر من نماز بخوانند و در تشییع جنازه من شرکت کنند. بحث در این‌است که علّت اجازه ندادن حضرت زهرا(س) در مراسم تشییع حضرت بیانگر چیست؟

یقیناً حضرت زهرا(س) با این کارشان می‌خواستند باری دیگر همانند جریان فدک مبارزه‌ای تازه با وصیّت‌نامه سیاسی خویش شروع کنند که ضربه سهمگینی به حکومت وقت وارد سازند.[2]

فاطمه اطهر(س) با وصیّت خویش افکار خفته مردم مدینه را بیدار می‌ساختند و توجه افکار عمومی را نسبت به پایمال کردن حقّ خویش جلب می‌کردند.[3]

امیرالمؤمنین با عمل به وصیّت زهرا(س) اذهان جامعه را دچار شک و تردید کردند و مشروعیت خلیفه را زیر سؤال بردند و مظلومیت زهرا(س) را بیشتر آشکار ساختند و این سؤال را همیشه برای همگان مطرح کردند که چرا قبر زهرا(س) مخفی مانده است.

بدین طریق زمانی که حضرت زهرا(س) از دنیا رفتند مردم سراسیمه به خانه زهرا(س) می‌آمدند و منتظر بیرون آمدن جنازه بودند که علی ـ علیه السّلام ـ به ابوذر گفتند: برو و با صدای بلند اعلام کن که برگردند چرا که تشییع جنازه دختر رسول‌خدا امشب صورت نمی‌گیرد و به تأخیر افتاده‌است.

مردم که متفرق شدند حضرت علی ـ علیه السّلام ـ با کمک اسماء بدن حضرت را غسل و کفن کردند و در نیمه شب با عده‌ای از نزدیکان و یاران خویش که البتّه اختلافی است در این‌که چه کسانی در تشییع جنازه حضرت حضور داشتند ولی کسانی که به اتّفاق نامهای آنها آمده است عبارتند از: سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، عباس و زبیر و چند تن دیگر که این‌ها به همراه علی جنازه دختر رسول‌خدا را شبانه تشییع کردند و شبانه به خاک سپردند و حضرت علی ع قبر فاطمه(س) را هم‌سطح زمین کردند و حتی روایت شده در چند نقطه در بقیع حضرت، قبر درست کردند تا متوجه نشوند که قبر فاطمه(س) کدام ‌یک است و این راز مخفی ‌ماندن قبر فاطمه(س) برای همیشه مانده است و کسانی هم که حضور داشتند دیگر بعدها محل اختفاء قبر فاطمه(س) را بیان نکردند.[4]

بنابر بعضی روایت‌ها عمر و ابوبکر از جمله کسانی بودند که صبح شد به درب خانه علی ـ علیه السّلام ـ آمدند برای تشییع جنازه، که مقداد ندا داد که دیشب حضرت زهرا(س) به خاک سپرده شده ‌است، این دو تن به شدّت خشمگین شدند و بر علی ـ علیه السّلام ـ اعتراض کردند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1. زندگانی سیاسی حضرت زهرا(س) ، شهین خشاوی

2. تحلیل سیرة فاطمة‌زهرا(س)، علی‌اکبر بابازاده.

پی‌نوشت‌ها:

[1]. احتجاج الزهرا فاطمه ، شیخ حجة اللّه النجفی الرضوی الامیری، چاپ دوم، انتشارات فروزان، ص 210.

[2]. شهین خشاوی، زندگانی سیاسی حضرت زهرا(س)، نشر عابد، چاپ اول، 1378، تهران، ص 280.

[3]. رنجهای حضرت زهرا(س)، علامه سید جعفر مرتضی عاملی، ترجمة محمد سپهری، نشر ایام، چاپ اول، 1378، قم، ص 223.

[4]. بحارالانوار، ترجمة محمدجواد نجفی، انتشارات اسلامیه، 1354، ترجمه، ج دهم، ص 195.

رهبر معظم انقلاب اسلامی صبح امروز (یکشنبه) در سخنان زنده و تلویزیونی به مناسبت میلاد حضرت زینب کبری (سلام‌الله‌علیها) و روز پرستار، ضمن تبریک این روز به همه پرستاران، پرستار را فرشته رحمت بیمار خواندند و گفتند: پرستاران عزیز ما در دوران کرونایی و در شرایطی بسیار دشوارتر و پراضطراب‌تر از شرایط معمولی، کار بزرگی را به ثبت رساندند و صحنه‌ها و فعالیت‌هایی را به نمایش گذاشتند که حقیقتاً اعجاب‌انگیز است.

حضرت آیت الله خامنه ای به خانواده‌های گرامی که عزیزان پرستار خود را در شرایط کرونا از دست داده‌اند، تسلیت گفتند و با اشاره به نقش پرستار در بهبود جسمی و آرامش روحی بیمار، اظهار داشتند:‌ در زمینه بهبود جسمی بیمار، پرستار شریک و مددکار پزشک است و هر چقدر هم که پزشک حاذق و توانا باشد اما نبود پرستار ممکن است بهبود جسمی را با مشکل مواجه کند.

رهبر انقلاب اسلامی خاطر نشان کردند: امروز پرستاران در چشم مردم از همه عزیزتر و از همیشه عزیزتر و شرافتمندتر هستند؛ این لطف خداست که امیدواریم همواره به همین شکل باشد و افزایش پیدا کند.

محورهای سخنان حضرت‌ آیت‌الله خامنه‌ای به این شرح است:

* این روز را به پرستاران عزیز و به گروه پرستاری تبریک عرض می‌کنم. امیدواریم خدای متعال توفیقات خودش را شامل همه شما بکند و نیک‌‌روزی و خوش عاقبتی و سعادت دنیا و آخرت را نصیب شما پرستاران عزیز بکند.

* لازم می‌دانم به خانواده‌های گرامی و عزیزی که در این حوادث کرونا، عزیزان خودشان را که پرستار بودند از دست دادند تسلیت عرض کنم و برای آن درگذشتگان فداکار و مجاهد از خداوند متعال طلب علوّ درجات بکنم.

* امروز پرستاران در چشم مردم از همه عزیزتر و از همیشه عزیزتر و شرافتمندتر هستند؛ این لطف خداست که امیدواریم همواره به همین شکل باشد و افزایش پیدا کند.

* پرستار فرشته رحمت بیمار است. این یک تعبیر واقعی است و به هیچ وقت مبالغه‌آمیز نیست. هم با جسم بیمار سر و کار دارد هم با روح بیمار.

* در مورد جسم بیمار، پرستار در واقع شریک و همکار و مددکار پزشک است. بخش مهمی از کار بهبودی جسمی بیمار را پرستار انجام می‌دهد. در مورد ارتباط با روح مریض، پرستار در واقع غمگسار و نوازشگر و آرامش بخش مریض است.

* پرستاران هم به جسم بیمار کمک میکنند و بهبودی او را سرعت می‌بخشند و امکان پذیر می‌کنند در مواردی و هم اینکه جان او را روح او را اعصاب او را آرامش می بخشند با یک لبخند، با یک حرف گرم، با یک حرکت مهربانانه، احساس خوبی را در بیمار به وجود می‌آورند و در روح او اثر می‌گذارند.

* در اسلام، شفقت و همدلی و مهربانی،‌ یکی از دستورات عمده است؛ این که در قرآن کریم می‌فرماید «رحماءبینهم» یعنی با یکدیگر رحیم هستند،‌ فقط مربوط به بیماران نیست، مربوط به همه است. همه باید نسبت به هم با شفقت و مهربانی باشند. این کاری است که پرستار انجام می‌دهد.

* پرستاران برای این کار خودشان را آماده می‌کنند و خسته هم می‌شوند. در عین حال تحمل می‌کنند و آن جایی که باید لبخندی به بیمار بزنند لبخند می‌زنند.

* واقعاً تلاش برای کاهش آلام یک انسان جزء زیباترین مناظر زندگی انسان‌هاست.

* می‌خواهم عرض کنم این زیبایی در این سال کرونایی بیشتر خودش را نشان داد. پرستاران ما در بیمارستان‌‌ها از خودشان مناظری را نشان دادند که حقیقتاً این‌ها مایه اعجاب انسان می‌شود.

* خود پرستاری کار دشوار و پر اضطرابی است. حالا اگر بر این دشواری و اضطراب این هم اضافه شد که خطر واگیری و ابتلا وجود دارد؛ ‌این خیلی کار را دشوارتر می‌کند. پرستاران ما این کار دشوارتر را انجام دادند.

* با اینکه جان خودشان در خطر بود و احتمال می‌دادند که خودشان مبتلا بشوند. و انصافاً کار بزرگی را در این مدت به ثبت رساند مجموعه پرستاری ما.

* این مجاهدت پرستاران را عزیز کرد. تا قبل از این،‌ مردم خیلی توجهی به اهمیت کار پرستاران نداشتند. در این قضیه کرونا مردم فهمیدند که پرستاری چه کار بزرگی است. بنابراین به چشم مردم،‌ این‌ها عزیز و شرافتمندتر از همیشه شدند.

* لکن این کافی نیست؛ ‌بله شما به چشم مردم خیلی عزیز هستید، ‌لکن مسئولان هم تکالیفی دارند که باید انجام دهند. باید به فکر باشند.

* من البته در این زمینه بحث تخصصی نمی‌توانم بکنم و این کار بایستی در مراکز تخصصی انجام شود. شاید یکی از کارهای لازم‌الاجرا عبارت باشد از اجرای قانون تعرفه گذاری خدمات پرستاری که مدت‌ها قبل تصویب شده و آنطور که برای من گفته می‌شود این قانون به سود پرستارهاست و برای آن‌ها مفید است. این باید اجرا شود. البته کارهای دیگری هم وجود دارد،‌ازجمله کارهای خوب استخدام پرستاران است.

* شاید سه چهار سال پیش این را به مسئولان گفتم که باید حدود سی هزار پرستار را استخدام کنید. مشکلاتی داشتند که نشد،‌ اخیرا کارهایی می‌شود که باید با جدیت دنبال کرد. این شوخی نیست. قانون تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری لازم الاجراست.

* وضع پرستاران باید طوری باشد که با خیال راحت به شغل‌شان بپردازند. خانواده‌هایشان هم باید خیال‌شان راحت باشد که جوان‌شان یا زن و مردشان که مشغول خدمت است توفیقاتی خواهد داشت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله:

أَلشِّتـاءُ رَبیـعُ الْمُـؤمِنِ یَطُولُ فیهِ لَیْلُهُ فَیَسْتَعینُ بِهِ عَلی قِیامِهِ وَ یَقْصُرُ فیهِ نَهارُهُ فَیَسْتَعینُ بِهِ عَلی صِیامِهِ؛

زمستان بهار مؤمن است، از شبهای طولانی‏ اش برای شب زنده داری، و از روزهای کوتاهش برای روزه‏ داری بهره می‏ گیرد.

وسائل الشیعه: ج ۷، ص ۳۰۲، ح ۳

آخوند ابوبکر خوجملی امام جمعه اهل سنت نگین شهر ، گفت: یکی از کارهایی که باید در برابر اقدامات رژیم صهیونیستی انجام داد این است که توسط علمای صاحب نفوذ و آگاه در سراسر جهان برای امت اسلامی اقدام به روشنگری و آگاهی صورت گیرد و در این مسیر مجمع جهانی تقریب می تواند تعامل و گفتگو های متعددی را در این مسیر هموار نماید.

وی در ارتباط با عادی سازی روابط برخی کشورهای اسلامی با رژیم صهیونیستی، افزود: این اقدام  تبعات متعددی برای منطقه و جهان اسلام خواهد داشت، رژیم صهیونیستی دشمن دیرینه جهان و امت اسلامی است و این روابط سودی در پی نخواهد داشت.

وی ادامه داد: در این بین کشورهای عربی نظیر امارات ، بحرین و ... ضمن ارتباطاتی که در گذشته با رژیم صهیونیستی داشته اند اکنون با این اقدام درصدد اثبات وفاداری خود بوده اند.

آخوند خوجملی تصریح کرد: نهاد ها و تمام مجامعی که در راستای وحدت و تقریب فعالیت می کنند باید نقشی پر رنگ و تاثیر گذار در بصیرت بخشی جوانان و نوجوانان ایفا نمایند و نسبت به امت اسلامی احساس وظیفه کنند.

وی اضافه کرد: علما واندیشمندان نگرانی خود را ابراز داشته اند و به این مسئله راضی نبوده و نخواهند بود، فلذا باید با علمای مستقل و صاحب نفوذ گفتگو نمود و نخبگان و اندیشمندان در جهان اسلام را فعال تر کرد و باب گفتگو را پررنگ تر از گذشته ادامه داد.

وی در پایان تاکید کرد: ارتباطات و گفتگو ها نیاز مبرم جامعه اسلامی است زیرا شرایط کنونی و اقدامات دشمنان اسلام پررنگ تر شده است واز این رو شیوه های ارتباطی می تواند کمک بسیار شایانی در راستای تقویت اتحاد و انسجام امت اسلامی داشته باشد.

پنجم جمادی الاولی سالروز ولادت عقیله بنی هاشم، حضرت زینب (س) است که به این مناسبت به انتشار «دیدگاه اهل بیت(ع) درباره حضرت زینب (س)» خواهیم پرداخت:

حضرت زینب(سلام الله علیها) یکی از بانوانی است که گرچه درخشش، فضل و مقام بی‌نظیرش پس از جریان کربلا بر همگان واضح است و نقش ایشان در قیام برادرش حضرت سید الشهدا(علیه السلام) هرگز مخدوش یا در تاریخ گم نشده، اما با این همه شرح زندگی این بانوی فاضله فرزانه پیش از واقعه کربلا و پس از آن، چندان برای ما روشن نیست، به طوری که حتی محل دفن و قبر شریفش (همچون مادر بزرگوارش) با اختلافاتی نقل شده و قطعی نیست.

با این همه سعی می‌کنیم تا با استناد به سخنان معصومین(علیهم السلام) به ترسیم جایگاه حضرت زینب کبری بپردازیم.

بر اساس روایات وقتی این دختر بزرگوار امیرمؤمنان علی(علیه السلام) متولد شد، حضرت زهرا(علیها السلام) از ایشان خواست، تا نامی برای این نوزاد انتخاب نماید که حضرت علی(علیه السلام) می‌گوید در نامگذاری فرزندانم بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پیشی نمی‌گیرم. چون پیامبر از سفر بازگشت، حضرت زهرا(علیها السلام) بچه را به ایشان دادند و پیامبر فرمود واللّه در نامگذاری خودت و بچه‌هایت بر خدا پیشی نگرفتم و پیامبر از جانب خدا نام زینب برای این دختر قرار داد، و فرمود علی، خودش زینت اهل دنیاست، اما این دختر به جایی می‌رسد که زینت پدر می‌شود. [۱]

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در مورد فرزندان حضرت فاطمه(علیها السلام) می‌فرماید: «وُلدِ فاطِمَةَ فَانَا وَلِیُّهُم وَ عُصبَتُهُم، وَ هُم خُلِقُوا مِن طِینَتِی ویل للمکذبین بفضلهم، من أحبهم أحبه اللّه و من أبغضهم أبغضه اللّه؛ فرزندان فاطمه (حسن، حسین، زینب، و امّ کلثوم)، که من ولی و سرپرست نَسَبی آنها هستم، از طینت و خمیره ذات من آفریده شده‌اند، وای بر آن کسان که فضل و بزرگواری ایشان را تکذیب کند و هر که آنها را دوست بدارد، خدا او را دوست می‌دارد، و هر که با آنها دشمن باشد، خدا او را دشمن دارد».[۲] همچنین پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) درباره حضرت زینب چنین فرمود: «مَن بَکی عَلی مصائبِ هذِهِ البِنتِ کانَ کَمَن بَکی عَلی أخَوَیهَا الحَسَنِ و الحُسَینِ؛ هر کس بر مصیبت‌های این دختر (زینب) بگرید، همانند کسی است که بر برادرانش، حسن و حسین گریسته باشد».[۳]

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در جائی دیگر می‌فرماید: «زینب با هزار سختی به انواع بلاها گرفتار خواهد شد».[۴] از آن حضرت روایت دیگری وجود دارد: «وصیّت می‌کنم حاضرین و غائبین امّت را که این دختر را به حرمت پاس بدارند، همانا وی مانند خدیجه کبری است».[۵]

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در علت گریه‌اش در تولد حضرت زینب فرمود: گریه‌ام به این علت است که این دختر دوست داشتنی من سرنوشت غمباری خواهد داشت، در نظرم مجسم گشت که او با چه مشکلاتی دردناکی رو به رو می‌شود و چه مصیبت‌های بزرگی را به خاطر رضای خداوند با آغوش باز استقبال می‌کند. [۶]

از نگاه حضرت علی(علیه السلام) نیز حضرت زینب، دارای جایگاه خاصی بود و به او احترام بسیاری قائل می‌شد. چنانکه نقل شده وقتی اهل بیت(علیهم السلام) می‌خواستند به زیارت مرقد پیامبر(صلی الله علیه و آله) بروند، امام علی(علیه السلام) جلوتر می‌رفتند، تا راه را باز کنند و حسنین(علیهما السلام) اطراف حضرت زینب را می‌گرفتند و امیرمؤمنان چراغ‌های حرم پیامبر(صلی الله علیه و آله) را خاموش می‌کرد، تا کسی قد و قامت حضرت زینب را مشاهده نکند. [۷]

از منظر حضرت علی(علیه السلام) دخترش دارای جایگاه ممتاز علمی بود به طوری که این شایستگی را داشت تا برای بانوان کوفه تفسیر قرآن بگوید. یک سال پس از استقرار حضرت علی(علیه السلام) در کوفه، زنان و دختران مشتاق دانش، به امام پیام فرستادند و گفتند: «ما شنیده‌ایم که دختر شما، حضرت زینب‌ همانند مادرش، زهرای مرضیّه، منبع سرشار دانش و دارای علوم و کمالات است. اگر اجازه بدهید به محضرش حاضر شده و از آن سرچشمه دانش بهره‌مند شویم». امام علی‌(علیه السلام) نیز اجازه داد، تا دختر عالمه‌اش، بانوان مسلمان کوفه را آموزش داده و مشکلات علمی و دینی آنان را حل کند. زینب‌(علیها السلام) آمادگی خود را اعلام نمود و بعد از دیدارهای مقدماتی، جلسه تفسیر قرآن برای آنان تشکیل داد و پرسش‌ها و شبهات آنان را جواب می‌داد. [۸]

بنابر روایتی حضرت علی(علیه السلام) در هنگام شهادت خود حضرت زینب(علیها السلام) را از وضعیتی که برای او پیش می‌آید، آگاه می‌کند، در این روایت آمده: «در واپسین لحظات عمر مبارک امام علی(علیه السلام) دخترش زینب از پدر می‌خواهد تا حدیثی که ‌ام ایمن برایش نقل کرده را بازگوید. علی(علیه السلام) می‌فرماید دخترم، گویا تو و دختران اهل بیت را می‌نگرم که به صورت اسیر و در نهایت پریشانی وارد این شهر (کوفه) می‌کنند، به گونه‌ای که بیم دارید مردم به سرعت ‌شما را بربایند. دخترم! آن روز صبر کنید، صبر کنید، سوگند به خداوندی که دانه را می‌شکافد و انسان را خلق می‌کند، در آن روز در سراسر روی زمین غیر از شما و دوستان و شیعیان شما، دوستی دیگر برای خدا نخواهد بود...».[۹]

حضرت زهرا(سلام الله علیها) نیز درباره دخترش زینب چنین می‌فرماید: «محبت دخترم زینب به حسین بی‌نهایت است، که بی‌دیدار حسین آرام نمی‌گیرد. اگر بوی حسین را نشنود، قالب تهی می‌کند».[۱۰]

امام حسین(علیه السلام) نیز نسبت به خواهرش حضرت زینب(علیها السلام) توجه و علاقه خاصی داشت و همین طور زینب کبری نیز ادب و احترام و محبت ویژه‌ای برای برادرش قائل بود که این مطلب از القاب حضرت زینب آشکار است: نائبة الحسین؛ جانشین و نماینده حضرت حسین(علیه السلام) و عدیلة الخامس من اهل الکساء؛ همتای پنجمین نفر از اهل کساء (امام حسین) از این جمله است. [۱۱]

ادب و احترام حضرت زینب‌(علیها السلام) به برادر خود آن‌چنان بود که هنگامی که عبداللَّه بن عباس به امام حسین(علیه السلام) گفت: شما که به این سفر خطرناک می‌روید چرا زن‌ها را با خود می‌برید؟ حضرت زینب‌ با شنیدن این سخن سر از محمل خود برآورده و فرمود: «ای پسر عباس! آیا می‌خواهی بین من و برادرم جدایی بیندازی؟ هرگز من از او جدا نخواهم شد».[۱۲]

محبت امام حسین(علیه السلام) و زینب(علیها السلام) علاقه‌ای متقابل و استثنایی بود. امام نیز فوق العاده حضرت زینب را عزیز و گرامی می‌داشت، [۱۳] ایشان را محرم راز و امین خود می‌دانست و ودایع خویش را به ایشان سپرد و اسرار امامت را به ایشان سپرد. [۱۴] این مسئله مقام و شأن حضرت زینب(علیها السلام) را گواهی می‌دهد. به حدی که هنگام دیدار امام با خواهر خویش برای او جا باز می‌کرد و با شادمانی ایشان را در کنار خود می‌نشاند و در قرب جوارش بود. [۱۵]

امام حسین(علیه السلام) که خود معصوم و واسطه فیض الهی است و مقام بالای دارد، هنگام وداع آخر به خواهرش زینب کبری فرمود: «یا اُختاه لا تَنْسِینی فِی نافِلَةَ اللَّیْل؛ خواهرم! در نماز شب مرا فراموش نکن».[۱۶]

امام زین‌العابدین(علیه السلام) که در طول اسارت فداکاری‌های حضرت زینب را بارها مشاهده کرده بود درباره ایشان می‌فرماید: «عمه‌ام، زینب‌ در مدت اسارت، غذایی را که به عنوان سهمیه و جیره می‌دادند، بین کودکان تقسیم می‌کرد؛ زیرا در شبانه‌روز به هر یک از ما یک قرص نان می‌دادند. او سختی‌ها و تازیانه‌ها را به جان خود می‌خرید و نمی‌گذاشت بر بازوی کودکان اصابت کند. [۱۷]

در روایتی از حضرت زین العابدین (علیه السلام) که گویای جایگاه رفیع ایشان می‌باشد، آمده است: «عمتی زینَب ما تَرکت تَهجدَها طولَ دَهرها حتّی لیلة حادی عشر من المُحَّرم؛ عمه جانم زینب در طول زندگی‌اش نماز شبش را ترک نکرد؛ حتی شب یازدهم مُحرّم».[۱۸]

در شب یازدهم محرم، علی‌رغم آن‌همه خستگی و فرسودگی و مشاهده آن‌همه آلام روحی، نماز شب خود را خواند. امام سجادعلیه السلام فرمود: «عمه‌ام، زینب‌ در مسیر کوفه تا شام تمام نمازهای واجب و مستحب را اقامه می‌کرد و در برخی منازل به سبب گرسنگی و ضعفی که بر وی عارض شده بود، نماز را نشسته خواند».[۱۹]

امام سجاد(علیه السلام) در روایتی دیگر در بیان جایگاه حضرت زینب می‌فرماید: «خدا حق عمه‌ام زینب را بر ما و شیعیان ما حلال بگرداند!».[۲۰] فاطمه دختر امام حسین(علیه السلام) می‌گوید: «عمّه‌ام زینب در آن شب (شب عاشورا)، در محراب عبادتش ایستاده دعا می‌خواند و به خدا استغاثه می‌کرد، آن شب دیدگان هیچ یک از ما به خواب نرفت و آه و ناله‌ ما فرو ننشست».[۲۱] در روایت دیگری درباره عمه اش فرمود : ای عمه خدا را شکر که تو دانشمندی هستی که بدون استاد به این مقام نایل شدی و تو فهمیده‌ای هستی که به ذات خود در این فضل برتری داری. [۲۲]

از سخنان حضرت‌ زینب(علیها السلام) در طول مسافرت کربلا، کوفه و شام، خطبه‌ها و سخنرانی‌هایی که در فرصت‌های مختلف در برابر ستمکاران و طاغیان آن زمان و مردم دیگر ایراد فرمود، به خوبی معلوم می‌شود که مراتب علم و دانش و کمال آن بانوی بزرگوار از راه تحصیل و تعلیم و اکتسابی نبوده است. [۲۳] از طرفی می‌دانیم که برترین درجه علم، علمی است که از ذات الهی به انسان افاضه می‌شود که به تعبیر قرآن مجید، علم «لَدُنّی» می‌باشد: «و عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلما؛ علم فراوانی از نزد خود به او (حضرت خضر) آموختیم» [۲۴] درباره زینب کبری‌(علیها السلام) باید گفت علاوه بر اینکه ایشان بانویی سرشار از بینش و بصیرت بود، به شهادت امام سجاد(علیه السلام) ایشان «علم لَدُنّی» را داشت چرا که خطاب به عمّه‌اش فرمود: «أنْتِ بِحَمْدِاللَّه عالِمَةٌ غَیْرُ مُعَلَّمَةٍ و فَهِمَةٌ غَیْرُ مُفَهَّمَة؛ به حمداللَّه تو دانشمند معلم‌ندیده و فهمیده‌ای فهم نیاموخته هستی».[۲۵] و این سخن امام سجاد(علیه السلام) در تأیید مقام علمی عمه بزرگوارش حضرت زینب می‌باشد.

امام صادق(علیه السلام) نیز در تبیین جایگاه حضرت زینب فرموده است «اگر کسی بر مصیبت عمّه‌ام زینب که با برادر شریک بودند گریه کند و تشکیل مجالس ذکر ما بدهد یا بشنود و گریان شود اگر به قدر بال مگس چشمش در این مصیبت تر شود خداوند او را بیامرزد، این است ثواب و اجر گریه‌کنندگان بر مصیبت حضرت زینب. [۲۶]  در روایتی آمده است که شخصی از امام صادق (ع) سؤال کرد: آیا پیامبر (ص) چنین فرموده است: همانا فاطمه پاکدامن است پس خداوند ذریۀ او را بر آتش جهنم حرام کرده است؟ حضرت در پاسخ می فرماید: بلی مقصود پیامبر(ص)، حسن و حسین و زینب و ام کلثوم (ع) بوده است.

یکی دیگر از مواردی که به تبیین جایگاه والای حضرت زینب(علیها السلام) کمک می‌کند، شناخت القاب ایشان است، به ویژه که این القاب از جانب ائمه و اهل بیت به ایشان عطا شده و گویایی صفات والای این بانوی بزرگوار است. حضرت زینب القاب زیادی دارند که عبارت اند از: عالمة غیر معلّمة؛ دانای بی آموزگار، فهمة غیر مفهّمة؛ فهمیده بدون‌ فهماننده، کعبة الرّزایا؛ قبله رنج‌ها، نائبة الزهراء: جانشین و نماینده حضرت زهرا، ملیکة الدنیا؛ شه بانوی گیتی، محبوبة المصطفی؛ مورد محبّت و محبوب پیامبر، قرّة عین المرتضی؛ نور چشم حضرت علی، حَفَرَةُ علیٍ و فاطمة؛ مرکز جمع‌آوری دوستی و محبت علی و فاطمه. اما لقب اصلی ایشان عقیله است و عقیلة بنی‌هاشم: بانوی خردمند بنی هاشم، ‌ عقیلة النساء؛ خردمند بانوان، عقیلة خدر الرسالة؛ خردمند پرده‌نشینان رسالت، عقیلة الطالبیین؛ زن خردمند از خاندان حضرت ابوطالب، عقیلة الوحی؛ بانوی خردمند وحی، عقیلة النبوّة؛ بانوی خردمند پیامبری، عقیلة القریش؛ بانوی خردمند از قریش، سیدة العقائل؛ بانوی زنان خردمند نیز درباره ایشان مشهور است. حضرت زینب را به واسطه پرستاری از امام سجاد(علیه السلام) پس از واقعه عاشورا «کفیلة السجّاد» لقب دادند و نیز او را سرّ أبیها؛ راز پدرش علی(علیه السلام) نامیدند. همچنین الصدّیقه الصغری: صدّیقۀ کوچکتر لقب دیگر حضرت زینب است تا با مادرش صدّیقه کبری فاطمه زهرا(علیها السلام)، اشتباه نشود. [۲۷]

منبع: مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه

پی نوشت ها:

[۱]. اسماعیل انصاری زنجانی خوئینی، الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء(س)، قم، دلیل ما، چ اول، ۱۴۲۸ق، ‌ ج۵، ص۳۷۳.

[۲]. ابوسعید خرگوشی نیشابوری، شرف المصطفی، مکه، دار البشائر الإسلامیة، چ اول، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۳۳۴.

[۳]. نورالدین جزائری، الخصائص الزینبیه، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۴۲۵ق، ص ۱۵۵؛ من علماء البحرین والقطیف، وفیات الأئمة، بیروت، دار البلاغة للطباعة والنشر والتوزیع، چ اول، ۱۴۱۲ق، ص۴۳۱؛ حسین شاکری، عقیلة والفواطم، بی‌جا، ناشر مولف، بی‌تا، ص۱۱.

[۴]. محمد مهدی تنکابنی، ریاض المصائب، قم، افق فردا، ۱۴۲۳ق، ص ۴۷.

[۵]. جزائری، پیشین، ص۱۷.

[۶]. عباسقلی خان سپهر مستوفی، طراز المذهب، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۱۵ق، ص ۳۲ و ۲۲

[۷]. جعفر بیاتی، الأخلاق الحسینیة، بی‌جا، انوار الهدی، چ اول، ۱۴۱۸، ص۲۲۳؛ شاکری، پیشین، ص۱۷.

[۸]. ذبیح الله محلاتی، ریاحین الشریعة، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۴ش، ج ۳، ص ۵۷.

[۹]. ابن قولویه، ‌ کامل الزیارات، ‌ نجف، ‌ مرتضوی، چ اول، ۱۳۵۶ق، ص۲۶۶؛ مجلسی، بحار الأنوار، تهران، اسلامیه، چ دوم، ۱۳۶۳ش، ج۴۵، ص۱۸۳.

[۱۰]. تنکابنی، پیشین، ص ۴۷.

[۱۱]. ر. ک: احمد رحمانی همدانی، فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی(ص)، تهران، منیر، چ سوم، ۱۳۷۸ش، ص۶۳۶؛ شیخ عبد الله بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف، مستدرک- حضرت زهرا تا امام جواد علیهم السلام، قم، مؤسسة الإمام المهدی(عج)، چ اول، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۹۴۸.

[۱۲]. ذبیح الله محلاتی، ریاحین الشریعة، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص ۴۱.

[۱۳]. همان، ج ۳، ص ۷۶.

[۱۴]. احمد بهشتی، زنان نامدار در قرآن و حدیث، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸، ص ۵۱.

[۱۵]. جعفر نقدی، زینب الکبری بنت الامام، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۶۱، ص ۲۱ .

[۱۶]. جواد شبّر، ادب الطف أو شعراء الحسین(ع)، بیروت، دار المرتضی، چ اول، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۴۲، محلاتی، پیشین، ص۶۲.

[۱۷]. ر. ک: سید جواد حسینی، «فضائل و مناقب حضرت زینب (ع)»، ماهنامه مبلّغان، ش ۳۳، ۱۳۸۱ش، ص ۴۳.

[۱۸]. وفیات‌ الأئمّه، پیشین، ص ۴۴۱.

[۱۹]. ذبیح الله محلاتی، ریاحین الشریعة، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۴ش، ج ۳، ص ۶۲.

[۲۰]. ر. ک: مجله افق حوزه، «جایگاه حضرت زینب سلام اللّه علیها در روایات»، اردیبهشت ۱۳۸۹، شماره ۲۶۶.

[۲۱]. احمد صادقی اردستانی، زینب قهرمان دختر علی، تهران، مطهر، ۱۳۷۲، ص ۱۰۶.

[۲۲] . بحار الانوار، ج ۴۵، ص ۶۷، احتجاج طبرسی، ج ۲، ص ۴۰۵.

[۲۳]. هاشم رسولی محلاتی، نگاهی کوتاه به زندگی زینب کبری(س)، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۷۶ش، ص۱۰.

[۲۴]. سوره کهف، آیه ۶۵.

[۲۵]. طبرسی، الإحتجاج، مشهد مقدس، نشر مرتضی، چ اول، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۵؛ شیخ عباس قمی، سفینة البحار، نجف، مطبعه علمیه، ۱۳۵۵، ج ۱، ص ۵۵۸.

[۲۶]. جعفر نقدی، زینب الکبری بنت الامام، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۶۱، ص۱۰۴.

[۲۷]. ر. ک: احمد رحمانی همدانی، فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی(ص)، تهران، منیر، چ سوم، ۱۳۷۸ش، ص۶۳۶؛ شیخ عبد الله بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف، مستدرک- حضرت زهرا تا امام جواد علیهم السلام، قم، مؤسسة الإمام المهدی(عج)، چ اول، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۹۴۸.

* داستان اسماعیل و اسحاق فرزندان ابراهیم (علیه السلام)

- اسماعیل و اسحاق در قرآن

نام اسماعیل در قرآن دوازده مرتبه و نام اسحاق هفده مرتبه ذکر شده است. این دو پیامبر از فرزندان ابراهیم، از دو مادر بودند، مادر اسماعیل هاجر نام داشت و مادر اسحاق ساره بود. خداوند این دو فرزند را در سن پیری و کهولت به ابراهیم عطا کرد. در قرآن کریم از زبان ابراهیم چنین بیان شده است : الحمدلله الذی وهب لی علی الکبر اسماعیل و اسحاق ان ربی سمیع الدعأ «حمد و سپاس خداوندی را که در پیری اسماعیل و اسحاق را به من بخشید، قطعا پروردگارم، شنونده و اجابت کننده دعا است». (۲۹۴) از ابن عباس روایت شده که خداوند در سن نود و نه سالگی ابراهیم، اسماعیل را به او داد و در یکصد و دوازده سالگی اسحاق را به او عطا فرمود (۲۹۵).

اسماعیل کلمه عربی است. صاحب کشف الأسرار گوید: هاجر، مادر اسماعیل هنگام زاییدن، به درد و رنج زیادی گرفتار شد و با خداوند چنین گفت : اسمع یا رب؛ بشنو ای پروردگارم! در پاسخ به او گفته شد: قد سمع ایل؛ یعنی خداوند شنیده است. سپس فرزند خود را از ترکیب سمع و ایل اسماعیل نام نهاد. اسماعیل اولین فرزند ابراهیم و اقوام عرب از نسل این پیامبر می باشند.

- فرمان به مهاجرت اسماعیل و هاجر

سالیان درازی گذشت که ابراهیم در انتظار فرزند صالحی به سر می برد و می گفت : «پروردگارا! فرزندی صالح به من مرحمت کن» (۲۹۶) و خداوند نیز در سن پیری او، دعایش را مستجاب کرد، نخست «اسماعیل» را از کنیزش هاجر و سپس «اسحاق» را به او مرحمت کرد که هر کدام پیامبری بزرگ و با شخصیت بودند.

ماجرای حسادت ساره به هاجر در بخش روایات خواهد آمد. هاجر کنیزی که به همسری اختیار کرده بود، فرزندی به نام «اسماعیل» دنیا آورد، که سبب شد ابراهیم، او و کودک شیرخوارش را به فرمان خدا از سرزمین «فلسطین» به بیابان خشک و بی آب و علف «مکه» در لابلای آن کوه های خشن ببرد و آنان را در سرزمینی که حتی یک قطره آب در آن پیدا نمی شد، به فرمان خدا و به عنوان آزمایش بزرگ بگذارد و باز گردد.

ابراهیم فرمان خدا را امتثال کرد و آنان را به سرزمین مکه برد، همین که خواست تنها از آنجا برگردد، همسرش شروع به گریه کرد که یک زن و یک کودک شیرخوار در این بیابان بی آب و گیاه چه کند؟

اشک های سوزان او که با اشک کودک شیرخوار آمیخته می شد قلب ابراهیم را تکان داد، دست به دعا برداشت و گفت : خداوندا! من به خاطر فرمان تو، همسر و کودکم را در این بیابان سوزان و بدون آب و گیاه تنها می گذارم، تا نام تو بلند و خانه تو آباد گردد. این را گفت و با هاجر وداع کرد.

طولی نکشید که غذا و آب ذخیره مادر تمام شد و شیر در پستان او خشک شد، بی تابی کودک شیرخوار و نگاه های تضرع آمیز او مادر را آن چنان مضطرب ساخت که تشنگی خود را فراموش کرد و برای به دست آوردن آب به تلاش و کوشش برخاست، اول به کنار کوه «صفا» آمد. اثری از آب ندید، برق سرابی از طرف کوه «مروه» نظر او را جلب کرد و به گمان آب به سوی آن رفت و در آنجا نیز خبری از آب نبود، از آنجا همین برق را بر کوه «صفا» دید و به سوی آن بازگشت و هفت مرتبه این تلاش و کوشش برای به دست آوردن آب تکرار شد، در آخرین لحظات که طفل شیرخوار شاید آخرین دقایق عمرش را طی می کرد از نزدیک پای او چشمه زمزم جوشیدن گرفت! و مادر و کودک از مرگ حتمی نجات یافتند.

از آنجا که آب رمز حیات است، پرندگان از هر سو به سمت چشمه آمدند و قافله ها با مشاهده پرواز پرندگان مسیر خود را به سوی آن نقطه تغییر دادند و سرانجام از برکت فداکاری یک خانواده به ظاهر کوچک، مرکزی بزرگ و با عظمت به وجود آمد.

امروز در کنار خانه خدا حریمی برای «هاجر» و فرزندش «اسماعیل» به نام حجر اسماعیل باز شده که هر سال صدها هزار نفر از اطراف عالم به آنجا می آیند و موظفند در طواف خانه خدا، آن حریم را که مدفن آن زن و فرزند است همچون جزئی از کعبه قرار دهند. (۲۹۷)

- امتحان بزرگ الهی

هنگامی که حضرت اسماعیل سیزده ساله بود ابراهیم خواب عجیب و شگفت انگیزی دید که نشانه شروع یک آزمایش بزرگ دیگر در مورد این پیامبر عظیم الشأن بود؛ او در خواب دید که از سوی خداوند به او دستور داده شد تا یگانه فرزندش را با دست خود قربانی کند و سر ببرد.

ابراهیم وحشت زده از خواب بیدار شد. او می دانست که خواب پیامبران واقعیت دارد و از وسوسه های شیطانی به دور است. اما با این حال دو شب دیگر همان خواب تکرار شد که تأکیدی بر لزوم این امر و فوریت آن بود.

نقل شده است که اولین بار در شب «ترویه» (هشتم ذی الحجه) آن خواب را دید و در شب های «عرفه» و «عید قربان» (نهم و دهم ذی الحجه) خواب او تکرار گردید، از این رو او یقین دانست که این فرمان قطعی خداست.

به راستی که امتحان عجیب و آزمایشی بس دشوار و مشکل بود، آن هم برای پدری که پس از سال ها تنهایی و بی فرزندی، اکنون که خدا فرزندی به او بخشیده است مأمور شود او را به دست خود ذبح کند.

اما قبل از هر چیز باید فرزند را آماده این کار کند، از این رو به او گفت : «پسرم من در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم، نظر تو در این باره چیست؟» (۲۹۸).

اسماعیل با رعایت کمال ادب گفت : «پدر جان! به هر چه مأموری عمل کن که ان شاءالله مرا از صابران خواهی یافت» (۲۹۹).

فرزند فداکاری برای اینکه پدر را در انجام این مأموریت کمک کند و از رنج و اندوه مادر بکاهد، در قربانگاه در میان کوه های خشک و سوزان سرزمین «منی» به پدر گفت : پدرم ریسمان را محکم ببند تا هنگام اجرای فرمان الهی دست و پا نزنم، می ترسم از پاداشم کاسته شود. پدر جان! کارد را تیز کن. و با سرعت بر گلویم بکش تا زودتر آسوده شوم. پدرم قبلا پیراهنم را از تن بیرون کن که به خون آلوده نشود چرا که بیم دارم چون مادرم آن را ببیند طاقت و تحملش از دست برود. سپس افزود: سلام را به مادرم برسان و اگر مانعی ندیدی پیراهنم را برایش ببر که باعث تسلی خاطر و تسکین دردهای و است، چرا که بوی فرزندش را از آن خواهد یافت و هرگاه دلتنگ شود آن را در آغوش می فشارد و سوز درونش را تخفیف خواهد داد.

پس از این سخنان بود که ابراهیم به فرزندش گفت : «به راستی که تو ای فرزند! برای انجام فرمان خدا نیکو یاور و مددکار هستی». (۳۰۰)

آنگاه، ابراهیم فرزند را به منی آورد و کارد را تیز کرد و دست و پای اسماعیل را بست و روی او را بر خاک نهاد، ولی از نگاه کردن به او خودداری کرد و سر را به سوی آسمان بلند کرد، آنگاه کارد را بر گلویش ‌ گذاشت و به حرکت درآورد اما مشاهده کرد که لبه کارد برگشت.

در اخبار ائمه اهل بیت (علیهم السلام) آمده است که جبرئیل لبه کارد را بر پشت برگرداند؛ او برای بار دیگر لبه کارد را صاف کرد ولی دید که دوباره به عقب برگشت تا چند مرتبه این کار تکرار شد، سپس از طرف مسجد خیف ندا آمد: «ای ابراهیم! آنچه را به آن در خواب مأموریت یافتی، انجام دادی. ما این گونه، نیکوکاران را جزا و پاداش می دهیم». (۳۰۱) آنگاه جبرئیل، گوسفندی برای قربانی کردن آورد و ابراهیم آن گوسفند را قربانی کرد.

- تجدید بنای کعبه

از آیات قرآن و روایات اسلامی استفاده می شود که خانه کعبه قبل از حضرت ابراهیم، یعنی از زمان آدم نیز بر پا شده بود، مثلا در سوره ابراهیم از قول ایشان می خوانیم : «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در این سرزمین خشک و سوزان در کنار خانه تو سکونت دادم». (۳۰۲) این آیه شریفه، شهات می دهد هنگامی که ابراهیم با فرزند شیر خوارش اسماعیل و همسرش هاجر به سرزمین مکه آمدند از خانه کعبه اثری بافی مانده بود.

در سوره آل عمران نیز بیان شده است : «نخسین خانه ای که به منظور عبادت و پرستش خداوند برای مردم ساخته شد در سرزمین مکه بود» (۳۰۳).

از این رو واضح است که پرستش خداوند و ساختن مرکز عبادت، از زمان حضرت ابراهیم بنا نگردید بلکه قبلا و حتی از زمان حضرت آدم (علیه السلام) بوده است.

و در خطبه معروف قاصعه از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز می خوانیم : «آیا نمی بینید که خداوند، مردم جهان را از زمان آدم تا به امروز به وسیله قطعات سنگی امتحان و آزمایش کرده و آن را خانه محترم خود قرار داده است، سپس به آدم و فرزندانش دستور داد که به گرد آن طواف کنند».

پس، بنابر آیات قرآن و روایات، خانه کعبه به دست حضرت آدم (علیه السلام) ساخته شد، اما در طوفان نوح (علیه السلام)، خراب گردید، و آنگاه به دست ابراهیم و فرزندش اسماعیل تجدید بنا شد. پس از آنکه ابراهیم و اسماعیل، ساختمان کعبه را بالا بردند و کارشان به اتمام رسید، چنین دعا کردند:

پروردگارا! این عمل را از ما بپذیر؛

خدایا! از ما و فرزندانمان امتی را تسلیم فرمان خود کن؛

بارالها! چگونگی عبادت خود را به ما تعلیم ده؛

خداندا! توبه ما را بپذیر و در میان مردم این سرزمین، پیامبری را مبعوث کن تا به تعلیم و تربیت و پاکسازی فکری و عملی مردم بپردازد. (۳۰۴)

- وفات و مدفن اسماعیل

عمر حضرت اسماعیل را در روایات شیعی یکصد و سی و هفت سال و در برخی روایات یکصد و سی سال ذکر کرده اند، ولی در روایتی که شیخ صدوق از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده یکصد و بیست سال ذکر شده است. محل دفن آن حضرت را نیز عموما حجر اسماعیل در کنار کعبه خدا ذکر کرده اند. (۳۰۵)

- حضرت اسحاق (علیه السلام)

حضرت اسحاق (علیه السلام) از پیامبران مشهوری است که هفده مرتبه، در دوازده سوره نام او در قرآن مجید ذکر شده است.

«اسحاق» کلمه عربی نیست، بلکه لفظ عبری است و به معنی «خندان و ضاحک» است. وجه تسمیه آن حضرت به این نام از آن روست که هنگامی که فرشتگان، حضرت ابراهیم (علیه السلام) را از ولادت او خبر دادند و ساره از این موضوع مطلع شد، از شدت تعجب خنده کرد؛ زیرا او و حضرت ابراهیم در سن کهولت و پیری بودند که چنین بشارتی به او داده شده بود و هیچ امیدی به داشتن فرزند نداشتند. در سوره هود در این باره می خوانیم که ساره مانند ابراهیم با تعجب گفت : «وای بر من! چگونه من دارای فرزندی می شوم با آنکه پیر زنی هستم و شوهرم نیز پیری فرتوت است» (۳۰۶).

مدت عمر اسحاق را عموما یکصد و هشتاد سال ذکر کرده اند. محل دفن آن حضرت را نیز شهر «حبرون» - شهر «الخلیل» یا خلیل الرحمان کنونی - دانسته اند. چنانکه قبر مادرش ساره نیز در همان مکان، نزدیک مرقد مطهر پدرش ابراهیم قرار گرفته. عمر ساره را نیز هنگام مرگ یکصد و بیست و هفت سال نوشته اند.

* فرزندان و همسران حضرت ابراهیم (علیه السلام) در روایات

- اسماعیل و هاجر در کنار کعبه

امام صادق (علیه السلام) فرمود: ابراهیم در سرزمین بادیه شام فرود آمد و چون اسماعیل به دنیا آمد، ساره دید که هاجر بچه دار شده است ولی او فرزندی ندارد، به شدت از این جریان ناراحت شد و سبب ناراحتی و آزار و اذیت ابراهیم شد، ابراهیم از خدای عزوجل رفع این مشکل را درخواست کرد و خداوند به وی وحی کرد که حکایت زن، حکایت دنده کج است که اگر آن را به حال خود واگذاری از آن بهره مند خواهی شد و اگر آن را راست کنی شکسته می شود؛ و به دنبال این وحی او را مأمور کرد تا هاجر و اسماعیل را از ساره دور کند، ابراهیم عرض کرد: آنان را به کجا ببرم؟ خداوند که می خواست کعبه به دست ابراهیم بازسازی شود، به ابراهیم فرمود: آنان را به حرم و محل امن خودم و نخستین خانه ای که برای انسان ها آفریده ام یعنی به مکه ببر.

جبرئیل با براق، ابراهیم و همسر و فرزندش را از سرزمین های سبز و حاصلخیز عبور داد تا به مکه رسیدند. هاجر بیرون منطقه حرم، در زیر سایه درختی چادری بر پا کرد. اما ابراهیم که به ساره قول داده بود از مرکب پیاده نشود و در اولین فرصت به سوی او بازگردد، تصمیم گرفت که هاجر و اسماعیل ر ترک کند. هاجر که خود را تنها می دید خطاب به ابراهیم گفت : ای ابراهیم! چگونه ما را در محلی که آب و زراعتی پیدا نمی شود، بدون همدم و انیسی می گذاری و می روی!؟ ابراهیم گفت : آن کسی که مرا مأمور کرد که شما را به این سرزمین منتقل کنم، شما را نیز سرپرستی و کفایت می کند. چون به کوه «کدی» که در «ذی طوی» بود رسید، برگشت و نگاهی به آنان کرد و به درگاه الهی عرض کرد: «پروردگارا! من فرزند خود را در بیابانی غیر قابل کشت و زرع، در کنار خانه حرم تو سکونت دادم تا نماز را به پا دارند، پس دل های مردم را چنان کن که متوجه آنان شوند و از میوه ها روزیشان کن. شاید شکرگزار باشند». این دعا را کرد و از آنجا سرازیر شد و هاجر در آنجا ماند. همین که ظهر شد و خورشید بالا آمد، تشنگی بر اسماعیل غلبه کرد. هاجر برخاست و در جایی که اکنون محل سعی حاجیان است به جستجوی آب پرداخت و فریاد زد: آیا در این بیابان همدم و انیسی هست؟ همچنان به دنبال آب می گشت تا اسماعیل از دیده او پنهان شد و بالای بلندی صفا رفت. چون خوب نگاه کرد سرابی در آن بیابان به نظرش آمد و گمان کرد که آب است به همین دلیل به میان دره بازگشت و همچنان پیش رفت تا به مروه رسید اما آبی را ندید لذا چشم گرداند و دوباره سرابی در طرف صفا، نظرش را جلب کرد به دنبال آن رفت ولی متوجه شد که آب نیست و این کار (سعی بین صفا و مروه) هفت مرتبه تکرار شد و چون بار هفتم شد وقتی که بالای مروه بود، نگاهی به اسماعیل کرد و دید که آب از زیر پایش در جوشش است و چشمه ای ظاهر شده است.

هاجر به طرف اسماعیل دوید و دید که آب در جریان است، از این رو مقداری ریگ در اطراف آن جمع کرد که آب به هدر نرود و همان آب، چشمه زمزم نامیده شد.

در آن ایام قبیله ای به نام «جرهم» در نزدیکی آن منطقه و صحرای عرفات زندگی می کردند. چون چشمه زمزم ظاهر شد، پرندگان شروع به پرواز و رفت و آمد در آن بیابان کردند، قبله جرهم که رفت و آمد آنها را دیدند، به تعقیب آنها آنجا آمدند و دیدند که زن و کودکی در آنجا هستند که در زیر درختی سایبان ساخته اند و آبی ظاهر گشته و آن دو در کنار آن آب به سر می برند.

آنان رو به هاجر کردند: «تو کیستی و سرگذشت تو و این کودک چیست؟».

هاجر گفت: «من کنیز ابراهیم خلیل الرحمن و مادر این کودک هستم. خدا با ابراهیم دستور داده است تا ما را در این سرزمین فرود آورد».

آنان گفتند: آیا به ما اجازه می دهی تا در نزدیکی شما به سر بریم؟

هاجر گفت : باشد تا ابراهیم بیاید و از وی برای سکونت شما اجازه بگیرم.

هنگامی که ابراهیم به دیدن آنان آمد، هاجر به او گفت : «ای خلیل خدا! در اینجا قومی هستند به نام جرهم که از تو تقاضا دارند که اجازه دهی در نزدیکی ما سکونت کنند».

ابراهیم گفت : مانعی ندارد. از این رو اجازه سکونت آنان را در کنار هاجر و اسماعیل صادر فرمود: هاجر موضوع را به اطلاع قبیله جرهم رسانید و آنان دسته دسته به آن سرزمین آمدند و سکونت اختیار کردند. در نتیجه، هاجر از وحشت تنهایی رهایی یافت و با آنان مأنوس شد. ابراهیم چون برای مرتبه سوم به دیدن زن و فرزندش آمد، از دیدن آن مردم بسیار که در اطراف آنجا جمع شده بودند، خوشحال شد و خدای را بر این نعمت سپاس گفت.

تیره های مختلف جرهم هر یک سه گوسفند به اسماعیل بخشیدند که زندگی و مادرش از راه پرورش گوسفندان اداره می شد (۳۰۷).

- ذبح حضرت اسماعیل (علیه السلام)

طبری نقل کرده است که ابراهیم پیش از آنکه موضوع خواب خود را به اسماعیل بگوید به او فرمود: «پسرم! طناب و کارد را بردار تا به این دره برویم و مقداری هیزم تهیه کنیم.» چون به راه افتادند شیطان به صورت مردی سر راه ابراهیم آمد تا بلکه او را از انجام فرمان الهی باز دارد، از این رو به ابراهیم گفت : «ای پیر بزرگ! در اینجا چه می خواهی؟»

ابراهیم گفت : «در این دره کاری دارم که به دنبال آن می روم».

شیطان گفت : «به خدا من چنین می بینم که شیطان به خواب تو آمده و به تو دستور داده است تا فرزندت را ذبح کنی و تو می خواهی او را بکشی!».

ابراهیم که شیطان را شناخت او را از خود دور کرده و فرمود: ای دشمن خدا! از من دور شو که به خدا سوگند به دنبال انجام مأموریت پروردگارم خواهم رفت و آن را انجام خواهم داد.

شیطان که از ابراهیم مأیوس شد، نزد اسماعیل که پشت سر پدر راه می رفت آمد و گفت : ای پسر! هیچ می دانی که پدرت تو را به کجا می برد؟

اسماعیل گفت : می رویم تا در این دره هیزم جمع کنیم!

شیطان گفت : به خدا می خواهد تو را بکشد.

اسماعیل گفت : به چه دلیل؟

شیطان گفت : او گمان می کند که پروردگارش او را به این کار دستور داده است.

اسماعیل با روی باز گفت : هر چه پروردگارش به وی دستور داده باید انجام دهد و من هم با جان و دل مطیع فرمان او هستم.

شیطان که از او نیز مأیوس شد، نزد هاجر که در خاه خود در شهر مکه بود رفت و به او گفت : هیچ می دانی که ابراهیم فرزندت اسماعیل را به کجا برد؟

هاجر گفت : او را برده تا از دره هیزم تهیه کند. شیطان گفت : نه، او را برده تا ذبح کند.

هاجر گفت : هرگز این کار را نخواهد کرد، زیرا علاقه و محبتی که ابراهیم به او دارد مانع از این کار خواهد شد.

شیطان گفت : ولی ابراهیم گمان کرده است که خداوند این کار را به او دستور داده است؟

هاجر گفت : اگر پروردگارش او را به این کار دستور داده باشد، ما همه تسلیم امر و فرمان او هستیم. شیطان با خشم و ناراحتی از آنجا دور شد چرا که نتوانست از خانواده ابراهیم بهره و نصیبی بگیرد. (۳۰۸)

امام موسی کاظم (علیه السلام) فرمود: علت این که حاجیان در منی باید رمی جمره کنند همین است که شیطان در آن چند جا به نظر ابراهیم آمد و آن حضرت او را با سنگ زد و از این رو سنت بر این جاری گشت (۳۰۹).

مفضل از امام رضا (علیه السلام) روایت می کند که هنگامی که ابراهیم مأموریت یافت به جای فرزندش اسماعیل، قوچی بهشتی را قربانی کند از خداوند درخواست نمود تا همچنان بتواند اسماعیل را در راه او ذبح نماید تا به بالاترین درجات معنوی افراد مصیبت دیده در راه معبود دست یابد.

خداوند در پاسخ ابراهیم فرمود: محبوب ترین بندگان من در نزد تو کیست؟

ابراهیم گفت : خداوندا! کسی را محبوب تر از حبیبت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نیافته ام. خداوند به او وحی فرمود: آیا محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نزد تو محبوب تر است یا نفس خودت؟

حضرت ابراهیم عرض کرد: او را از نفس خویشتن نیز بیشتر دوست می دارم.

خداوند فرمود: فرزند محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نزد تو محبوب تر است یا فرزند خودت؟

ابراهیم عرض کرد: بلکه فرزند او محبوب تر است.

خداوند فرمود: آیا کشته شدن مظلومانه فرزند محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) به دست دشمنانش قلب تو را بیشتر به درد خواهد آورد یا اینکه فرزندت را به دست خویش در راه اطاعت من سر ببری؟

ابراهیم عرض کرد: خداوندا! کشته شدن مظلومانه فرزند او به دست دشمنانش قلب مرا بیشتر به درد می آورد.

سپس خداوند به ابراهیم فرمود: ای خلیل من! به زودی گروهی که ادعا می کنند از شیعیان آن بزرگوار هستند، حسین بن علی را همانند گوسفند سر خواهند برید اما دیری نخواهد پایید که مستوجب خشم من خواهند گشت.

ابراهیم از آنچه شنید بسیار آزرده خاطر شد و شروع به گریه و زاری نمود.

آنگاه خداوند به او فرمود: به پاس ناله و گریه ات بر حسین، اسماعیل را به تو بخشیدم و پادای بس بزرگ را به خاطر حزنت بر مصیبت اهل بیت به تو ارزانی داشتم و فدیناه بذبح عظیم (۳۱۰).

- اسماعیل و بنای کعبه

بنابر حدیثی، شیخ صدوق (رحمه الله) نقل کرده که : فرشتگان نیز در نقل و انتقال سنگ ها و کار گذاردن آن به آنان در بنای کعبه کمک کردند تا ساخته شد و حجرالأسود را نیز که سنگی سیاه و در کوه ابوقبیس بود به دستور خدای تعالی آوردند و در جایگاه مخصوص نصب کردند (۳۱۱).

امام صادق (علیه السلام) در حدیثی فرمودند: چون بنای خانه کعبه به پایان رسید، برای آن خانه دو در ساختند که یکی برای ورود و دیگری برای خروج بود. برای درها آستانه ای ساختند و حلقه ای نیز بر آن آویختند. اما درها و خانه پرده نداشت تا این که اسماعیل زنی عاقله از قبیله حمیر گرفت. هنگامی اسماعیل برای تهیه آذوقه به طایف رفت و آن زن در مکه بود، روزی پیرمردی را دید که با سر و روی گردآلود از راه رسید. از آن زن سؤ الاتی کرد و در ضمن از حالشان پرسید، او در پاسخ، خوبی حالشان را به اطلاع او رسانید. ابراهیم از زن سؤ ال کرد که : تو از چه طایفه ای هستی؟

زن جواب داد: زنی از قبیله حمیر هستم.

پیرمرد نامه ای به آن زن داد و گفت : وقتی شوهرت آمد، این نامه را به او بده. سپس خداحافظی کرد و از مکه خارج شد.

اسماعیل از طاف برگشت. نامه را به او داد و چون نامه را خواند به او گفت : دانستی که آن پیرمرد که بود؟

گفت : نه، مرد خوش سیمایی بود که به تو شباهت داشت.

اسماعیل گفت : او پدر من بود!

زن که این حرف را شنید گفت : ای وای بر من!

اسماعیل گفت : چرا؟ می ترسی جایی از بدن تو را دیده باشد؟

زن گفت : نه ولی می ترسم در حق او کوتاهی کرده باشم.

پس از مدتی که از این جریان گذشت، روزی زن به اسماعیل گفت : آیا بر درهای کعبه پرده ای نیاویزیم؟

اسماعیل گفت : آری، خوب است. آنگاه دو پرده تهیه کردند و بر درهای کعبه آویختند، زن که چنان دید گفت که خوب است پرده دیگری نیز تهیه کنیم و همه دیوارهای اطراف کعبه را بپوشانیم، این سنگ ها نمای خوبی ندارند.

اسماعیل با این پیشنهاد موافقت کرد و آن زن به دنبال این تصمیم از قبیله خود استمداد نمود و پشم زیادی تهیه کرد. زن های قبیله مشغول رشتن و بافتن پشم شدند و هر قطعه ای که حاضر می شد به قسمتی از خانه کعبه می آویختند. وقتی که هنگام حج و آمدن مردم به مکه شد قسمت زیادی از آن را پوشاندند اماقسمتی از آن هنوز بدون پوشش مانده بود.

همسر اسماعیل گفت : خوب است این قسمت را با حصیرهای علف بپوشانیم و همین کار کردند. چون اعراب برای زیارت آمدند و آن وضع را دیدند، گفتند: سزاوارتر آن است که برای تعمیر این خانه هدیه ای بیاوریم، پس از آن مرسوم شد که برای خانه کعبه هدید بیاورند. چون مقدار زیادی پول و اشیا جمع شد آن حصیر را برداشته و به جای آن پرده هایی کشیدند و نمای خانه کعبه پوشیده شد. کعبه سقف نداشت، اسماعیل چوب هایی تهیه کرد و به وسیله آنها سقفی بر آن زد و روی آن را با گل پوشانید.

اسماعیل و مردم مکه از نظر آب در مضیقه بودند. این موضوع را به ابراهیم گفتند و ابراهیم به دستور خداوند تعالی مکان هایی را حفر کرد و به آب رسید و از این جهت نیز آسوده خاطر شدند (۳۱۲).

- مرکب ابراهیم (علیه السلام)

مجمع البیان از ابن اسحاق روایت کرده است که ابراهیم (علیه السلام) هر وقت اراده می کرد که اسماعیل و مادرش هاجر را دیدار کند، [جبرئیل] برایش براق می آورد، صبح از شهر شام سوار بر براق می شد و قبل از ظهر به مکه می رسید، بعد از ظهر از مکه حرکت می کرد و شب نزد خانواده اش در شام بود و این رفت و آمد همچنان ادامه داشت تا اینکه اسماعیل به حد رشد رسید و... (۳۱۳)

پی نوشت ها:

(۲۹۴) - ابراهیم / ۳۹.

(۲۹۵) - مجمع البیان، ج ۶، ص ۳۱۹.

(۲۹۶) - صافات / ۱۰۰.

(۲۹۷) - برگرفته از تفسیر نمونه.

(۲۹۸) - صافات / ۱۰۲.

(۲۹۹) - همان.

(۳۰۰) - مجمع البیان، ج ۸، ص ۴۵۲.

(۳۰۱) - صافات / ۱۰۴ و ۱۰۵.

(۳۰۲) - ابراهیم / ۳۷.

(۳۰۳) - آل عمران / ۹۶.

(۳۰۴) - بقره / ۱۲۷.

(۳۰۵) - فروع کافی، ج ۱، ص ۲۳.

(۳۰۶) - هود / ۷۵.

(۳۰۷) - تفسیر قمی، ج ۱، ص ۶۰.

(۳۰۸) - تاریخ طبری، ج ۱، ص ۱۹۲.

(۳۰۹) - علل الشرایع، ص ۴۳۷.

(۳۱۰) - الخصال، ج ۱، ص ۵۸.

(۳۱۱) - علل الشرایع، ص ۱۹۵.

(۳۱۲) - فروع کافی، ج ۱، ص ۲۲۰؛ (تاریخ انبیأ، محلاتی، ص ۲۰۱).

(۳۱۳) - مجمع البیان، ج ۸، ص ۴۵۴؛ المیزان، ج ۱۷، ص ۲۳۴.